%Vaakyapadiiya
%ed. W. Rau, DMG, Wiesbaden 1977
%input by Somdev Vasudeva 1994--5, 2000--2.

1. brahmakaa.n.dam

1.1ab: anaadinidhana.m brahma "sabdatattva.m yad ak.saram  
1.1cd: vivartate .arthabhaavena prakriyaa jagato yata.h 
1.2ab: ekam eva yad aamnaata.m bhinna"saktivyapaa"srayaat  
1.2cd: ap.rthaktve .api "saktibhya.h p.rthaktveneva vartate 
1.3ab: adhyaahitakalaa.m yasya kaala"saktim upaa"sritaa.h  
1.3cd: janmaadayo vikaaraa.h .sa.d bhaavabhedasya yonaya.h
1.4ab: ekasya sarvabiijasya yasya ceyam anekadhaa  
1.4cd: bhokt.rbhoktavyaruupe.na bhogaruupe.na ca sthiti.h 
1.5ab: praaptyupaayo .anukaara"s ca tasya vedo mahar.sibhi.h  
1.5cd: eko .apy anekavartmeva samaamnaata.h p.rthak p.rthak 
1.6ab: bhedaanaa.m bahumaargatva.m karma.ny ekatra caa"ngataa  
1.6cd: "sabdaanaa.m yata"saktitva.m tasya "saakhaasu d.r"syate
1.7ab: sm.rtayo bahuruupaa"s ca d.r.s.taad.r.s.taprayojanaa.h  
1.7cd: tam evaa"sritya li"ngebhyo vedavidbhi.h prakalpitaa.h
1.8ab: tasyaarthavaadaruupaa.ni ni"sritaa.h svavikalpajaa.h  
1.8cd: ekatvinaa.m dvaitinaa.m ca pravaadaa bahudhaagataa.h 
1.9ab: satyaa vi"suddhis tatroktaa vidyaivaikapadaagamaa 
1.9cd: yuktaa pra.navaruupe.na sarvavaadaavirodhinaa 
1.10ab: vidhaatus tasya lokaanaam a"ngopaa"nganibandhanaa.h  
1.10cd: vidyaabhedaa.h prataayante j~naanasa.mskaarahetava.h
1.11ab: aasanna.m brahma.nas tasya tapasaam uttama.m tapa.h  
1.11cd: prathama.m chandasaam a"ngam aahur vyaakara.na.m budhaa.h
1.12ab: praaptaruupavibhaagaayaa yo vaaca.h paramo rasa.h  
1.12cd: yat tat pu.nyatama.m jyotis tasya maargo .ayam aa~njasa.h
1.13ab: arthaprav.rttitattvaanaa.m "sabdaa eva nibandhanam 
1.13cd: tattvaavabodha.h "sabdaanaa.m naasti vyaakara.naad .rte  
1.14ab: tad dvaaram apavargasya vaa"nmalaanaa.m cikitsitam  
1.14cd: pavitra.m sarvavidyaanaam adhividya.m prakaa"sate 
1.15ab: yathaarthajaataya.h sarvaa.h "sabdaak.rtinibandhanaa.h  
1.15cd: tathaiva loke vidyaanaam e.saa vidyaa paraaya.nam  
1.16ab: idam aadya.m padasthaana.m siddhisopaanaparva.naam  
1.16cd: iya.m saa mok.samaa.naanaam ajihmaa raajapaddhati.h 
1.17ab: atraatiitaviparyaasa.h kevalaam anupa"syati  
1.17cd: chandasya"s chandasaa.m yonim aatmaa chandomayii.m tanum  
1.18ab: pratyastamitabhedaayaa yad vaaco ruupam uttamam 
1.18cd: yad asminn eva tamasi jyoti.h "suddha.m vivartate
1.19ab: vaik.rta.m samatikraantaa muurtivyaapaaradar"sanam 
1.19cd: vyatiityaalokatamasii prakaa"sa.m yam upaasate
1.20ab: yatra vaaco nimittaani cihnaaniivaak.sarasm.rte.h  
1.20cd: "sabdapuurve.na yogena bhaasante pratibimbavat 
1.21ab: atharva.naam a"ngirasaa.m saamnaam .rgyaju.sasya ca  
1.21cd: yasminn uccaavacaa var.naa.h p.rthaksthitaparigrahaa.h 
1.22ab: yad eka.m prakriyaabhedair bahudhaa pravibhajyate  
1.22cd: tad vyaakara.nam aagamya para.m brahmaadhigamyate 
1.23ab: nityaa.h "sabdaarthasa.mbandhaas tatraamnaataa mahar.sibhi.h 
1.23cd: suutraa.naa.m saanutantraa.naa.m bhaa.syaa.naa.m ca pra.net.rbhi.h  
1.24ab: apoddhaarapadaarthaa ye ye caarthaa.h sthitalak.sa.naa.h 
1.24cd: anvaakhyeyaa"s ca ye "sabdaa ye caapi pratipaadakaa.h  
1.25ab: kaaryakaara.nabhaavena yogyabhaavena ca sthitaa.h 
1.25cd: dharme ye pratyaye caa"nga.m sa.mbandhaa.h saadhvasaadhu.su 
1.26ab: te li"ngai"s ca sva"sabdai"s ca "saastre .asminn upavar.nitaa.h  
1.26cd: sm.rtyartham anugamyante ke cid eva yathaagamam 
1.27ab: "si.s.tebhya aagamaat siddhaa.h saadhavo dharmasaadhanam  
1.27cd: arthapratyaayanaabhede vipariitaas tv asaadhava.h 
1.28ab: nityatve k.rtakatve vaa te.saam aadir na vidyate 
1.28cd: praa.ninaam iva saa cai.saa vyavasthaanityatocyate
1.29ab: naanarthikaam imaa.m ka"s cid vyavasthaa.m kartum arhati 
1.29cd: tasmaan nibadhyate "si.s.tai.h saadhutvavi.sayaa sm.rti.h
1.30ab: na caagamaad .rte dharmas tarke.na vyavati.s.thate 
1.30cd: .r.sii.naam api yaj j~naana.m tad apy aagamapuurVakam 
1.31ab: dharmasya caavyavacchinnaa.h panthaano ye vyavasthitaa.h  
1.31cd: na taa.ml lokaprasiddhatvaat ka"s cit tarke.na baadhate
1.32ab: avasthaade"sakaalaanaa.m bhedaad bhinnaasu "sakti.su  
1.32cd: bhaavaanaam anumaanena prasiddhir atidurlabhaa
1.33ab: nirj~naata"sakter dravyasya taa.m taam arthakriyaa.m prati  
1.33cd: vi"si.s.tadravyasa.mbandhe saa "sakti.h pratibadhyate 
1.34ab: yatnenaanumito .apy artha.h ku"salair anumaat.rbhi.h  
1.34cd: abhiyuktatarair anyair anyathaivopapaadyate 
1.35ab: pare.saam asamaakhyeyam abhyaasaad eva jaayate 
1.35cd: ma.niruupyaadivij~naana.m tadvidaa.m naanumaanikam
1.36ab: pratyak.sam anumaana.m ca vyatikramya vyavasthitaa.h  
1.36cd: pit.rrak.sa.hpi"saacaanaa.m karmajaa eva siddhaya.h
1.37ab: aavirbhuutaprakaa"saanaam anupaplutacetasaam 
1.37cd: atiitaanaagataj~naana.m pratyak.saan na mi.syate 
1.38ab: atiindriyaan asa.mvedyaan pa"syanty aar.se.na cak.su.saa  
1.38cd: ye bhaavaan vacana.m te.saa.m naanumaanena baadhyate 
1.39ab: yo yasya svam iva j~naana.m dar"sana.m naati"sa"nkate 
1.39cd: thita.m pratyak.sapak.se ta.m katham anyo nivartayet 
1.40ab: ida.m pu.nyam ida.m paapam ity etasmin padadvaye  
1.40cd: aaca.n.daalamanu.syaa.naam alpa.m "saastraprayojanam  
1.41ab: caitanyam iva ya"s caayam avicchedena vartate  
1.41cd: aagamas tam upaasiino hetuvaadair na baadhyate 
1.42ab: hastaspar"saad ivaandhena vi.same pathi dhaavataa
1.42cd: anumaanapradhaanena vinipaato na durlabha.h  
1.43ab: tasmaad ak.rtaka.m "saastra.m sm.rti.m ca sanibandhanaam 
1.43cd: aa"srityaarabhyate "si.s.tai.h saadhutvavi.sayaa sm.rti.h  
1.44ab: dvaav upaadaana"sabde.su "sabdau "sabdavido vidu.h  
1.44cd: eko nimitta.m "sabdaanaam aparo .arthe prayujyate 
1.45ab: avibhakto vibhaktebhyo jaayate .arthasya vaacaka.h 
1.45cd: "sabdas tatraartharuupaatmaa sa.mbhedam upagacchati  
1.46ab: aatmabheda.m tayo.h ke cid astiity aahu.h puraa.nagaa.h  
1.46cd: buddhibhedaad abhinnasya bhedam eke pracak.sate  
1.47ab: ara.nistha.m yathaa jyoti.h prakaa"saantarakaara.nam 
1.47cd: tadvac chabdo .api buddhistha.h "srutiinaa.m kaara.na.m p.rthak  
1.48ab: vitarkita.h puraa buddhyaa kva cid arthe nive"sita.h  
1.48cd: kara.nebhyo viv.rttena dhvaninaa so .anug.rhyate 
1.49ab: naadasya kramajaatatvaan na puurvo na para"s ca sa.h  
1.49cd: akrama.h kramaruupe.na bhedavaan iva jaayate 
1.50ab: pratibimba.m yathaanyatra sthita.m toyakriyaava"saat  
1.50cd: tatprav.rttim ivaanveti sa dharma.h spho.tanaadayo.h  
1.51ab: aatmaruupa.m yathaa j~naane j~neyaruupa.m ca d.r"syate 
1.51cd: artharuupa.m tathaa "sabde svaruupa.m ca prakaa"sate 
1.52ab: aa.n.dabhaavam ivaapanno ya.h kratu.h "sabdasa.mj~naka.h  
1.52cd: v.rttis tasya kriyaaruupaa bhaaga"so bhajate kramam 
1.53ab: yathaikabuddhivi.sayaa muurtir aakriyate pa.te 
1.53cd: muurtyantarasya tritayam eva.m "sabde .api d.r"syate 
1.54ab: yathaa prayoktu.h praag buddhi.h "sabde.sv eva pravartate 
1.54cd: vyavasaayo grahiit.R.naam eva.m te.sv eva jaayate 
1.55ab: arthopasarjaniibhuutaan abhidheye.su ke.su cit  
1.55cd: caritaarthaan paraarthatvaan na loka.h pratipadyate 
1.56ab: graahyatva.m graahakatva.m ca dve "saktii tejaso yathaa  
1.56cd: tathaiva sarva"sabdaanaam ete p.rthag avasthite 
1.57ab: vi.sayatvam anaapannai.h "sabdair naartha.h prakaa"syate  
1.57cd: na sattayaiva te .arthaanaam ag.rhiitaa.h prakaa"sakaa.h 
1.58ab: ato .anirj~naataruupatvaat kim aahety abhidhiiyate  
1.58cd: nendriyaa.naa.m prakaa"sye .arthe svaruupa.m g.rhyate tathaa
1.59ab: bhedenaavag.rhiitau dvau "sabdadharmaav apoddh.rtau |
1.59cd: bhedakaarye.su hetutvam avirodhena gacchata.h  
1.60ab: v.rddhyaadayo yathaa "sabdaa.h svaruupopanibandhanaa.h 
1.60cd: aadaicpratyaayitai.h "sabdai.h sa.mbandha.m yaanti sa.mj~nibhi.h  
1.61ab: agni"sabdas tathaivaayam agni"sabdanibandhana.h  
1.61cd: agni"srutyaiti sa.mbandham agni"sabdaabhidheyayaa 
1.62ab: yo ya uccaaryate "sabdo niyata.m na sa kaaryabhaak  
1.62cd: anyapratyaayane "saktir na tasya pratibadhyate
1.63ab: uccaran paratantratvaad gu.na.h kaaryair na yujyate  
1.63cd: tasmaat tadarthai.h kaaryaa.naa.m sa.mbandha.h parikalpyate
1.64ab: saamaanyam aa"srita.m yad yad upamaanopameyayo.h 
1.64cd: tasya tasyopamaane.su dharmo .anyo vyatiricyate 
1.65ab: gu.na.h prakar.sahetur ya.h svaatantrye.nopadi"syate  
1.65cd: tasyaa"sritaad gu.naad eva prak.r.s.tatva.m pratiiyate 
1.66ab: tasyaabhidheyabhaavena ya.h "sabda.h samavasthita.h  
1.66cd: tasyaapy uccaara.ne ruupam anyat tasmaad vivicyate 
1.67ab: praak samj~ninaabhisa.mbandhaat sa.mj~naa ruupapadaarthikaa  
1.67cd: .sa.s.thyaa"s ca prathamaayaa"s ca nimittatvaaya kalpate
1.68ab: traarthavattvaat prathamaa sa.mj~naa"sabdaad vidhiiyate 
1.68cd: asyeti vyatireka"s ca tadarthaad eva jaayate
1.69ab: sva.m ruupam iti kai"s cit tu vyakti.h sa.mj~nopadi"syate 
1.69cd: jaate.h kaaryaa.ni sa.ms.r.s.taa jaatis tu pratipadyate
1.70ab: sa.mj~ninii.m vyaktim icchanti suutre graahyaam athaapare  
1.70cd: jaatipratyaayitaa vyakti.h prade"se.suupati.s.thate 
1.71ab: kaaryatve nityataayaa.m vaa ke cid ekatvavaadina.h 
1.71cd: kaaryatve nityataayaa.m vaa ke cin naanaatvavaadina.h 
1.72ab: padabhede .api var.naanaam ekatva.m na nivartate  
1.72cd: vaakye.su padam eka.m ca bhinne.sv apy upalabhyate
1.73ab: na var.navyatireke.na padam anyac ca vidyate  
1.73cd: vaakya.m var.napadaabhyaa.m ca vyatirikta.m na ki.m ca na 
1.74ab: pade na var.naa vidyante var.ne.sv avayavaa na ca 
1.74cd: vaakyaat padaanaam atyanta.m pravibhaago na ka"s ca na 
1.75ab: bhinnadar"sanam aa"sritya vyavahaaro .anugamyate  
1.75cd: tatra yan mukhyam eke.saa.m tatraanye.saa.m viparyaya.h 
1.76ab: spho.tasyaabhinnakaalasya dhvanikaalaanupaatina.h  
1.76cd: graha.nopaadhibhedena v.rttibheda.m pracak.sate
1.77ab: svabhaavabhedaan nityatve hrasvadiirghaplutaadi.su 
1.77cd: praak.rtasya dhvane.h kaala.h "sabdasyety upacaryate 
1.78ab: "sabdasya graha.ne hetu.h praak.rto dhvanir i.syate  
1.78cd: sthitibhedanimittatva.m vaik.rta.h pratipadyate
1.79ab: "sabdasyordhvam abhivyakter v.rttibheda.m tu vaik.rtaa.h  
1.79cd: dhvanaya.h samupohante spho.taatmaa tair na bhidyate
1.80ab: indriyasyaiva sa.mskaara.h "sabdasyaivobhayasya vaa  
1.80cd: kriyate dhvanibhir vaadaas trayo .abhivyaktivaadinaam 
1.81ab: indriyasyaiva sa.mskaara.h samaadhaanaa~njanaadibhi.h  
1.81cd: vi.sayasya tu sa.mskaaras tadgandhapratipattaye
1.82ab: cak.su.sa.h praapyakaaritve tejasaa tu dvayor api 
1.82cd: vi.sayendriyayor i.s.ta.h sa.mskaara.h sa kramo dhvane.h 
1.83ab: spho.taruupaavibhaagena dhvaner graha.nam i.syate  
1.83cd: kai"s cid dhvanir asa.mvedya.h svatantro .anyai.h prakalpita.h 
1.84ab: yathaanuvaaka.h "sloko vaa so.dhatvam upagacchati  
1.84cd: aav.rttyaa na tu sa grantha.h pratyaav.rtti niruupyate
1.85ab: pratyayair anupaakhyeyair graha.naanugu.nais tathaa 
1.85cd: dhvaniprakaa"site "sabde svaruupam avadhaaryate 
1.86ab: naadair aahitabiijaayaam antyena dhvaninaa saha 
1.86cd: aav.rttaparipaakaayaa.m buddhau "sabdo .avadhaaryate 
1.87ab: asata"s caantaraale yaa~n chabdaan astiiti manyate 
1.87cd: pratipattur a"sakti.h saa graha.nopaaya eva sa.h 
1.88ab: bhedaanukaaro j~naanasya vaaca"s copaplavo dhruva.h  
1.88cd: kramopas.r.s.taruupaa vaag j~naana.m j~neyavyapaa"srayam  
1.89ab: [j~neyena na vinaa j~naana.m vyavahaare .avati.s.thate  
1.89cd: naalabdhakramayaa vaacaa ka"s cid artho .abhidhiiyate]
1.90ab: yathaadyasa.mkhyaagraha.nam upaaya.h pratipattaye  
1.90cd: sa.mkhyaantaraa.naa.m bhede .api tathaa "sabdaantara"sruti.h 
1.91ab: pratyeka.m vya~njakaa bhinnaa var.navaakyapade.su ye 
1.91cd: te.saam atyantabhede .api sa.mkiir.naa iva "saktaya.h  
1.92ab: yathaiva dar"sanai.h puurvair duuraat sa.mtamase .api vaa  
1.92cd: anyathaak.rtya vi.sayam anyathaivaadhyavasyati 
1.93ab: vyajyamaane tathaa vaakye vaakyaabhivyaktihetubhi.h  
1.93cd: bhaagaavagraharuupe.na puurva.m buddhi.h pravartate  
1.94ab: yathaanupuurviiniyamo vikaare k.siirabiijayo.h  
1.94cd: tathaiva pratipatt.R.naa.m niyato buddhi.s krama.h  
1.95ab: bhaagavatsv api te.sv eva ruupabhedo dhvane.h kramaat  
1.95cd: nirbhaage.sv abhyupaayo vaa bhaagabhedaprakalpanam 
1.96ab: anekavyaktyabhivya"ngyaa jaati.h spho.ta iti sm.rtaa  
1.96cd: kai"s cid vyaktaya evaasyaa dhvanitvena prakalpitaa.h 
1.97ab: avikaarasya "sabdasya nimittair vik.rto dhvani.h  
1.97cd: upalabdhau nimittatvam upayaati prakaa"savat
1.98ab: na caanitye.sv abhivyaktir niyamena vyavasthitaa  
1.98cd: aa"srayair api nityaanaa.m jaatiinaa.m vyaktir i.syate  
1.99ab: de"saadibhi"s ca sa.mbandho d.r.s.ta.h kaayavataam api 
1.99cd: de"sabhedavikalpe .api na bhedo dhvani"sabdayo.h  
1.100ab: graha.nagraahyayo.h siddhaa yogyataa niyataa yathaa  
1.100cd: vya"ngyavya~njakabhaave .api tathaiva spho.tanaadayo.h 
1.101ab: sad.r"sagraha.naanaa.m ca gandhaadiinaa.m prakaa"sakam  
1.101cd: nimitta.m niyata.m loke pratidravyam avasthitam 
1.102ab: prakaa"sakaanaa.m bhedaa.m"s ca prakaa"syo .artho .anuvartate  
1.102cd: tailodakaadibhede tat pratyak.sa.m pratibimbake 
1.103ab: viruddhaparimaa.ne.su vajraadar"satalaadi.su  
1.103cd: parvataadisaruupaa.naa.m bhaavaanaa.m naasti sa.mbhava.h 
1.104ab: tasmaad abhinnakaale.su var.navaakyapadaadi.su  
1.104cd: v.rttikaala.h svakaala"s ca naadabhedaad vibhajyate
1.105ab: ya.h sa.myogavibhaagaabhyaa.m kara.nair upajanyate  
1.105cd: sa spho.ta.h "sabdajaa.h "sabdaa dhvanayo .anyair udaah.rtaa.h
1.106ab: alpe mahati vaa "sabde spho.takaalo na bhidyate  
1.106cd: paras tu "sabdasa.mtaana.h pracayaapacayaatmaka.h 
1.107ab: duuraat prabheva diipasya dhvanimaatra.m tu lak.syate 
1.107cd: gha.n.taadiinaa.m ca "sabde.su vyakto bheda.h sa d.r"syate 
1.108ab: dravyaabhighaataat pracitau bhinnau diirghaplutaav api  
1.108cd: kampe tuuparate jaataa naadaa v.rtter vi"se.sakaa.h 
1.109ab: anavasthitakampe .api kara.ne dhvanayo .apare  
1.109cd: spho.taad evopajaayante jvaalaa jvaalaantaraad iva 
1.110ab: vaayor a.nuunaa.m j~naanasya "sabdatvaapattir i.syate  
1.110cd: kai"s cid dar"sanabhedo hi pravaade.sv anavasthita.h
1.111ab: [labdhakriya.h prayatnena vaktur icchaanuvartinaa  
1.111cd: sthaane.sv abhihato vaayu.h "sabdatva.m pratipadyate
1.112ab: tasya kaara.nasaamarthyaad vegapracayadharma.na.h 
1.112cd: sa.mnipaataad vibhajyante saaravatyo .api muurtaya.h
1.113ab: a.nava.h sarva"saktitvaad bhedasa.msargav.rttaya.h  
1.113cd: chaayaatapatama.h"sabdabhaavena pari.naamina.h 
1.114ab: sva"saktau vyajyamaanaayaa.m prayatnena samiiritaa.h  
1.114cd: abhraa.niiva praciiyante "sabdaakhyaa.h paramaa.nava.h 
1.115ab: athaayam aantaro j~naataa suuk.smavaagaatmani sthita.h 
1.115cd: vyaktaye svasya ruupasya "sabdatvena vivartate 
1.116ab: sa manobhaavam aapadya tejasaa paakam aagata.h  
1.116cd: vaayum aavi"sati praa.nam athaasau samudiiryate
1.117ab: anta.hkara.natattvasya vaayur aa"srayataa.m gata.h 
1.117cd: taddharme.na samaavi.s.tas tejasaiva vivartate 
1.118ab: vibhajan svaatmano granthii~n chrutiruupai.h p.rthagvidhai.h  
1.118cd: praa.no var.naan abhivyajya var.ne.sv evopaliiyate 
1.119ab: aatmaa buddhyaa samarthyaarthaan mano yu"nkte vivak.sayaa  
1.119cd: mana.h kaayaagnim aahanti sa prerayati maarutam]
1.120ab: ajasrav.rttir ya.h "sabda.h suuk.smatvaan nopalabhyate  
1.120cd: vyajanaad vaayur iva sa svanimittaat pratiiyate
1.121ab: tasya praa.ne ca yaa "saktir yaa ca buddhau vyavasthitaa 
1.121cd: vivartamaanaa sthaane.su sai.saa bheda.m prapadyate 
1.122ab: "sabde.sv evaa"sritaa "saktir vi"svasyaasya nibandhanii  
1.122cd: yannetra.h pratibhaatmaaya.m bhedaruupa.h prataayate 
1.123ab: "sabdaadibheda.h "sabdena vyaakhyaato ruupyate yata.h  
1.123cd: tasmaad arthavidhaa.h sarvaa.h "sabdamaatraasu ni"sritaa.h 
1.124ab: "sabdasya pari.naamo .ayam ity aamnaayavido vidu.h  
1.124cd: chandobhya eva prathamam etad vi"sva.m pravartate  
1.125ab: vibhajya bahudhaatmaana.m sa cchandasya.h prajaapati.h 
1.125cd: chandomayiibhir maatraabhir bahudhaiva vive"sa tam 
1.126ab: saadhvii vaag bhuuyasii ye.su puru.se.su vyavasthitaa  
1.126cd: adhika.m vartate te.su pu.nya.m ruupa.m prajaapate.h 
1.127ab: praajaapatya.m mahat tejas tatpaatrair iva sa.mv.rtam  
1.127cd: "sariirabhede vidu.saa.m svaa.m yonim upadhaavati 
1.128ab: yad etan ma.n.dala.m bhaasvad dhaama citrasya raadhasa.h  
1.128cd: tadbhaavam abhisa.mbhuuya vidyaayaa.m praviliiyate
1.129ab: itikartavyataa loke sarvaa "sabdavyapaa"srayaa 
1.129cd: yaa.m puurvaahitasa.mskaaro baalo .api pratipadyate 
1.130ab: ya.h kara.navinyaasa.h praa.nasyordhva.m samiira.nam  
1.130cd: sthaanaanaam abhighaata"s ca na vinaa "sabdabhaavanaam  
1.131ab: na so .asti pratyayo loke ya.h "sabdaanugamaad .rte  
1.131cd: anuviddham iva j~naana.m sarva.m "sabdena bhaasate 
1.132ab: vaagruupataa ced utkraamed avabodhasya "saa"svatii 
1.132cd: na prakaa"sa.h prakaa"seta saa hi pratyavamar"sinii  
1.133ab: saa sarvavidyaa"silpaanaa.m kalaanaa.m copabandhanii  
1.133cd: tadva"saad abhini.spanna.m sarva.m vastu vibhajyate 
1.134ab: sai.saa sa.msaari.naa.m sa.mj~naa bahir anta"s ca vartate 
1.134cd: tanmaatraam avyatikraanta.m caitanya.m sarvajaati.su 
1.135ab: arthakriyaasu vaak sarvaan samiihayati dehina.h 
1.135cd: tadutkraantau visa.mj~no .aya.m d.r"syate kaa.s.thaku.dyavat
1.136ab: bhedodgraahavivartena labdhaakaaraparigrahaa  
1.136cd: aamnaataa sarvavidyaasu vaag eva prak.rti.h paraa 
1.137ab: ekatvam anatikraantaa vaa"nnetraa vaa"nnibandhanaa.h  
1.137cd: p.rthak pratyavabhaasante vaagvibhaagaa gavaadaya.h 
1.138ab: .sa.ddvaaraa.m .sa.dadhi.s.thaanaa.m .sa.tprabodhaa.m .sa.davyayaam  
1.138cd: te m.rtyum ativartante ye vai vaacam upaasate
1.139ab: pravibhaage yathaa kartaa tayaa kaarye pravartate 
1.139cd: avibhaage tathaa saiva kaaryatvenaavati.s.thate
1.140ab: pravibhajyaatmanaatmaana.m s.r.s.tvaa bhaavaan p.rthagvidhaan  
1.140cd: sarve"svara.h sarvamaya.h svapne bhoktaa pravartate 
1.141ab: svamaatraa paramaatraa vaa "srutyaa prakramyate yathaa  
1.141cd: tathaiva ruu.dhataam eti tayaa hy artho vidhiiyate  
1.142ab: atyantam atathaabhuute nimitte "srutyapaa"srayaat  
1.142cd: d.r"syate .alaatacakraadau vastvaakaaraniruupa.naa 
1.143ab: api prayoktur aatmaana.m "sabdam antar avasthitam  
1.143cd: praahur mahaantam .r.sabha.m yena saayujyam i.syate
1.144ab: tasmaad ya.h "sabdasa.mskaara.h saa siddhi.h paramaatmana.h 
1.144cd: tasya prav.rttitattvaj~nas tad brahmaam.rtam a"snute 
1.145ab: praa.nav.rttim atikraante vaacas tattve vyavasthita.h 
1.145cd: kramasa.mhaarayogena sa.mh.rtyaatmaanam aatmani 
1.146ab: vaaca.h sa.mskaaram aadhaaya vaaca.m j~naane nive"sya ca  
1.146cd: vibhajya bandhanaany asyaa.h k.rtvaa taa.m chinnabandhanaam  
1.147ab: jyotir aantaram aasaadya cchinnagranthiparigraha.h  
1.147cd: kaara.najyoti.saikatva.m chittvaa granthiin pravartate 
1.148ab: na jaatv akart.rka.m ka"s cid aagama.m pratipadyate  
1.148cd: biija.m sarvaagamaapaaye trayy evaato vyavasthitaa  
1.149ab: asta.m yaate.su vaade.su kart.r.sv anye.sv asatsv api  
1.149cd: "srutism.rtyudita.m dharma.m loko na vyativartate
1.150ab: j~naane svaabhaavike naartha.h "saastrai.h ka"s ca na vidyate 
1.150cd: dharmo j~naanasya hetu"s cet tasyaamnaayo nibandhanam 
1.151ab: veda"saastraavirodhii ca tarka"s cak.sur apa"syataam 
1.151cd: ruupamaatraad dhi vaakyaartha.h kevala.m naatiti.s.thati 
1.152ab: sato .avivak.saa paaraarthya.m vyaktir arthasya lai"ngikii  
1.152cd: iti nyaayo bahuvidhas tarke.na pravibhajyate 
1.153ab: "sabdaanaam eva saa "saktis tarko ya.h puru.saa"sraya.h 
1.153cd: sa "sabdaanugato nyaayo .anaagame.sv anibandhana.h 
1.154ab: yad udumbaravar.naanaa.m gha.tiinaa.m ma.n.dala.m mahat 
1.154cd: piita.m na gamayet svarga.m ki.m tat kratugata.m nayet 
1.155ab: ruupaadayo yathaa d.r.s.taa.h pratyartha.m yata"saktaya.h  
1.155cd: "sabdaas tathaiva d.r"syante vi.saapahara.naadi.su 
1.156ab: yathai.saa.m tatra saamarthya.m dharme .apy eva.m pratiiyataam
1.156cd: saadhuunaa.m saadhubhis tasmaad vaacyam abhyudayaarthinaam
1.157ab: sarvo .ad.r.s.taphalaan arthaan aagamaat pratipadyate 
1.157cd: vipariita.m ca sarvatra "sakyate vaktum aagame 
1.158ab: saadhutvaj~naanavi.tayaa seya.m vyaakara.nasm.rti.h  
1.158cd: avicchedena "si.s.taanaam ida.m sm.rtinibandhanam 
1.159ab: vaikharyaa madhyamaayaa"s ca pa"syantyaa"s caitad adbhutam  
1.159cd: anekatiirthabhedaayaas trayyaa vaaca.h para.m padam 
1.160ab: gaur iva prak.saraty ekaa rasam uttama"saalinii  
1.160cd: divyaadivyena ruupe.na bhaaratii gau.h "sucismitaa 
1.161ab: etayor antara.m pa"sya suuk.smayo.h spandamaanayo.h  
1.161cd: praa.naapaanaantare nityam ekaa sarvasya ti.s.thati 
1.162ab: anyaa tv apreryamaa.naiva vinaa praa.nena vartate 
1.162cd: jaayate hi tata.h praa.no vaacam aapyaayayan puna.h 
1.163ab: praa.nenaapyaayitaa saiva.m vyavahaaranibandhanii  
1.163cd: sarvasyocchvaasam aasaadya na vaag vadati karhi cit 
1.164ab: gho.si.nii jaatanirgho.saa agho.saa ca pravartate 
1.164cd: tayor api ca gho.si.nyaa nirgho.saiva gariiyasii
1.165ab: sthaane.su viv.rte vaayau k.rtavar.naparigrahaa  
1.165cd: vaikharii vaak prayokt.R.naa.m praa.nav.rttinibandhanaa 
1.166ab: kevala.m buddhyupaadaanakramaruupaanupaatinii 
1.166cd: praa.nav.rttim atikramya madhyamaa vaak pravartate 
1.167ab: avibhaagaa tu pa"syantii sarvata.h sa.mh.rtakramaa  
1.167cd: svaruupajyotir evaanta.h suuk.smaa vaag anapaayinii 
1.168ab: piiyuu.saapuuryamaa.naapi nityam aagantubhir malai.h  
1.168cd: antyaa kaleva somasya naatyantam abhibhuuyate
1.169ab: yasyaa.m d.r.s.tasvaruupaayaam adhikaaro nivartate  
1.169cd: puru.se .so.da"sakale taam aahur am.rtaa.m kalaam
1.170ab: praaptoparaagaruupaa saa viplavair anu.sa"ngibhi.h  
1.170cd: vaikharii sattvamaatreva gu.nair na vyavakiiryate 
1.171ab: tadvibhaagaavibhaagaabhyaa.m kriyamaa.nam avasthitam  
1.171cd: svabhaavaj~nais tu bhaavaanaa.m d.r"syante "sabda"saktaya.h
1.172ab: anaadim avyavacchinnaa.m "srutim aahur akart.rkaam  
1.172cd: "si.s.tair nibadhyamaanaa tu na vyavacchidyate sm.rti.h
1.173ab: avibhaagaad viv.rttaanaam abhikhyaa svapnavac chrutau  
1.173cd: bhaavatattva.m tu vij~naaya li"ngebhyo vihitaa sm.rti.h 
1.174ab: kaayavaagbuddhivi.sayaa ye malaa.h samavasthitaa.h  
1.174cd: cikitsaalak.sa.naadhyaatma"saastrais te.saa.m vi"suddhaya.h 
1.175ab: "sabda.h sa.mskaarahiino yo gaur iti prayuyuk.syate 
1.175cd: tam apabhra.m"sam icchanti vi"si.s.taarthanive"sinam
1.176ab: asvago.nyaadaya.h "sabdaa.h saadhavo vi.sayaantare  
1.176cd: nimittabhedaat sarvatra saadhutva.m ca vyavasthitam 
1.177ab: te saadhu.sv anumaanena pratyayotpattihetava.h 
1.177cd: taadaatmyam upagamyeva "sabdaarthasya prakaa"sakaa.h 
1.178ab: na "si.s.tair anugamyante paryaayaa iva saadhava.h  
1.178cd: te yata.h sm.rti"saastre.na tasmaat saak.saad avaacakaa.h
1.179ab: a.mbva.mbv iti yathaa baala.h "sik.samaa.no .apabhaa.sate  
1.179cd: avyakta.m tadvidaa.m tena vyaktau bhavati ni"scaya.h 
1.180ab: eva.m saadhau prayoktavye yo .apabhra.m"sa.h prayujyate  
1.180cd: tena saadhuvyavahita.h ka"s cid artho .abhidhiiyate 
1.181ab: paara.mparyaad apabhra.m"saa vigu.ne.sv abhidhaat.r.su 
1.181cd: prasiddhim aagataa yena te.saa.m saadhur avaacaka.h 
1.182ab: daivii vaag vyatikiir.neyam a"saktair abhidhaat.rbhi.h  
1.182cd: anityadar"sinaa.m tv asmin vaade buddhiviparyaya.h 
1.183ab: ubhaye.saam avicchedaad anya"sabdavivak.sayaa  
1.183cd: yo .anya.h prayujyate "sabdo na so .arthasyaabhidhaayaka.h  

// iti bhart.rharik.rte vaakyapadiiye brahmakaa.n.da.m samaaptam //

2. Vaakyakaa.n.dam

2.1ab: aakhyaata.m "sabdasa.mghaato jaati.h sa.mghaatavartinii  
2.1cd: eko .anavayava.h "sabda.h kramo buddhyanusa.mh.rti.h 
2.2ab: padam aadya.m p.rthak sarva.m pada.m saapek.sam ity api 
2.2cd: vaakya.m prati matir bhinnaa bahudhaa nyaayadar"sinaam 
2.3ab: nighaataadivyavasthaartha.m "saastre yat paribhaa.sitam  
2.3cd: saakaa"nk.saavayava.m tena na sarva.m tulyalak.sa.nam 
2.4ab: saakaa"nk.saavayava.m bhede paraanaakaa"nk.sa"sabdakam  
2.4cd: karmapradhaana.m gu.navad ekaartha.m vaakyam ucyate  
2.5ab: sa.mbodhanapada.m yac ca tat kriyaayaa vi"se.sakam  
2.5cd: vrajaani devadatteti nighaato .atra tathaa sati  
2.6ab: yathaanekam api ktvaanta.m ti"nantasya vi"se.sakam 
2.6cd: tathaa ti"nanta.m tatraahus ti"nantasya vi"se.sakam
2.7ab: yathaika eva sarvaarthaprakaa"sa.h pravibhajyate  
2.7cd: d.r"syabhedaanukaare.na vaakyaarthaavagamas tathaa 
2.8ab: citrasyaikasya ruupasya yathaa bhedanidar"sanai.h  
2.8cd: niilaadibhi.h samaakhyaana.m kriyate bhinnalak.sa.nai.h 
2.9ab: tathaivaikasya vaakyasya niraakaa"nk.sasya sarvata.h 
2.9cd: "sabdaantarai.h samaakhyaana.m saakaa"nk.sair anugamyate
2.10ab: yathaa pade vibhajyante prak.rtipratyayaadaya.h  
2.10cd: apoddhaaras tathaa vaakye padaanaam upapadyate  
2.11ab: var.naantarasaruupatva.m var.nabhaage.su d.r"syate  
2.11cd: padaantarasaruupaa"s ca padabhaagaa iva sthitaa.h 
2.12ab: bhaagair anarthakair yuktaa v.r.sabhodakayaavakaa.h  
2.12cd: anvayavyatirekau tu vyavahaaranibandhanam 
2.13ab: "sabdasya na vibhaago .asti kuto .arthasya bhavi.syati  
2.13cd: vibhaagai.h prakriyaabhedam avidvaan pratipadyate 
2.14ab: braahma.naartho yathaa naasti ka"s cid braahma.nakambale
2.14cd: devadattaadayo vaakye tathaiva syur anarthakaa.h 
2.15ab: saamaanyaarthas tirobhuuto na vi"se.se .avati.s.thate  
2.15cd: upaattasya kutas tyaago niv.rtta.h kvaavati.s.thataam  
2.16ab: a"saabdo yadi vaakyaartha.h padaartho .api tathaa bhavet  
2.16cd: eva.m sati ca sa.mbandha.h "sabdasyaarthena hiiyate
2.17ab: vi"se.sa"sabdaa.h ke.saa.m cit saamaanyapratiruupakaa.h  
2.17cd: "sabdaantaraabhisa.mbandhaad vyajyante pratipatt.r.su 
2.18ab: te.saa.m tu k.rtsno vaakyaartha.h pratibheda.m samaapyate
2.18cd: vyaktopavya~njanaa siddhir arthasya pratipatt.r.su 
2.19ab: sa vyakta.h kramavaa~n chabda upaa.m"su yam adhiiyate
2.19cd: akramas tu vitatyeva buddhir yatraavati.s.thate 
2.20ab: yathotk.sepavi"se.se .api karmabhedo na g.rhyate  
2.20cd: aav.rttau vyajyate jaati.h karmabhir bhrama.naadibhi.h 
2.21ab: var.navaakyapade.sv eva.m tulyopavya~njanaa "sruti.h  
2.21cd: atyantabhede tattvasya saruupeva pratiiyate 
2.22ab: nitye.su ca kuta.h puurva.m para.m vaa paramaarthata.h 
2.22cd: ekasyaiva tu saa "saktir yad evam avabhaasate
2.23ab: cira.m k.sipram iti j~naane kaalabhedaad .rte yathaa 
2.23cd: bhinnakaale prakaa"sete sa dharmo hrasvadiirghayo.h
2.24ab: na nitya.h kramamaatraabhi.h kaalo bhedam ihaarhati 
2.24cd: vyaavartiniinaa.m maatraa.naam abhaave kiid.r"sa.h krama.h 
2.25ab: taabhyo yaa jaayate buddhir ekaa saa bhaagavarjitaa  
2.25cd: saa hi sva"saktyaa bhinneva kramapratyavamar"sinii 
2.26ab: kramollekhaanu.sa"nge.na tasyaa.m yad biijam aahitam 
2.26cd: tattvanaanaatvayos tasya niruktir naavati.s.thate 
2.27ab: bhaavanaasamaye tv etat kramasaamarthyam akramam 
2.27cd: vyaav.rttabhedo yenaartho bhedavaan upalabhyate 
2.28ab: adaani vaakye taany eva var.naas te ca pade yadi  
2.28cd: var.ne.su var.nabhaagaanaa.m bheda.h syaat paramaa.nuvat 
2.29ab: bhaagaanaam anupa"sle.saan na var.no na pada.m bhavet 
2.29cd: te.saam avyapade"syatvaat kim anyad vyapadi"syataam 
2.30ab: d anta.h"sabdatattva.m tu bhaagair eka.m prakaa"sitam  
2.30cd: m aahur apare "sabda.m tasya vaakye tathaikataam 
2.31ab: thabhaagais tathaa te.saam aantaro .artha.h prakaa"syate 
2.31cd: asyaivaatmano bhedau "sabdaarthaav ap.rthaksthitau
2.32ab: prakaa"sakaprakaa"syatva.m kaaryakaara.naruupataa  
2.32cd: antarmaatraatmanas tasya "sabdatattvasya sarvadaa 
2.33ab: tasyaivaastitvanaastitve saamarthye samavasthite 
2.33cd: akrame kramanirbhaase vyavahaaranibandhane 
2.34ab: sa.mpratyayapramaa.natvaat padaarthaastitvakalpane  
2.34cd: padaarthaabhyuccaye tyaagaad aanarthakya.m prasajyate  
2.35ab: raaja"sabdena raajaartho bhinnaruupe.na gamyate  
2.35cd: v.rttaav aakhyaatasad.r"sa.m padam anyat prayujyate 
2.36ab: yathaa"svakar.na ity ukte vinaivaa"svena gamyate  
2.36cd: ka"s cid eva vi"si.s.to .artha.h sarve.su pratyayas tathaa 
2.37ab: vaakye.sv arthaantaragate.h saad.r"syaparikalpane  
2.37cd: ke.saa.m cid ruu.dhi"sabdatva.m "saastra evaanugamyate 
2.38ab: upaadaayaapi ye heyaas taan upaayaan pracak.sate  
2.38cd: upaayaanaa.m ca niyamo naava"syam avati.s.thate 
2.39ab: artha.m katha.m cit puru.sa.h ka"s cit sa.mpratipadyate  
2.39cd: sa.ms.r.s.taa vaa vibhaktaa vaa bhedaa vaakyanibandhanaa.h  
2.40ab: so .ayam ity abhisa.mbandho buddhyaa prakramyate yadaa
2.40cd: vaakyaarthasya tadaiko .api var.na.h pratyaayaka.h kva cit  
2.41ab: kevalena padenaartho yaavaan evaabhidhiiyate  
2.41cd: vaakyastha.m taavato .arthasya tad aahur abhidhaayakam 
2.42ab: sa.mbandhe sati yat tv anyad aadhikyam upajaayate  
2.42cd: vaakyaartham eva ta.m praahur anekapadasa.m"srayam 
2.43ab: sa tv anekapadastho .api pratibheda.m samaapyate  
2.43cd: jaativat samudaaye .api sa.mkhyaavat kalpyate .aparai.h 
2.44ab: sarvabhedaanugu.nya.m tu saamaanyam apare vidu.h  
2.44cd: tad arthaantarasa.msargaad bhajate bhedaruupataam 
2.45ab: bhedaan aakaa"nk.satas tasya yaa pariplavamaanataa  
2.45cd: avacchinatti sa.mbandhas taa.m vi"se.se nive"sayan 
2.46ab: kaaryaanumeya.h sa.mbandho ruupa.m tasya na vidyate  
2.46cd: asattvabhuutam atyantam atas ta.m pratijaanate 
2.47ab: niyata.m saadhane saadhya.m kriyaa niyatasaadhanaa  
2.47cd: sa sa.mnidhaanamaatre.na niyama.h sa.mprakaa"sate 
2.48ab: gu.nabhaavena saakaa"nk.sa.m tatra naama pravartate  
2.48cd: saadhyatvena nimittaani kriyaapadam apek.sate 
2.49ab: santa eva vi"se.saa ye padaarthe.su vyavasthitaa.h 
2.49cd: te kramaad anugamyante na vaakyam abhidhaayakam 
2.50ab: "sabdaanaa.m kramamaatre ca naanya.h "sabdo .asti vaacaka.h  
2.50cd: kramo hi dharma.h kaalasya tena vaakya.m na vidyate 
2.51ab: ye ca sa.mbhavino bhedaa.h padaarthe.sv avibhaavitaa.h  
2.51cd: sa.mnidhaane vyajyante na tu var.ne.sv aya.m krama.h 
2.52ab: var.naanaa.m ca padaanaa.m ca kramamaatranive"sinii  
2.52cd: padaakhyaa vaakyasa.mj~naa ca "sabdatva.m ne.syate tayo.h
2.53ab: samaane .api tu "sabdatve d.r.s.ta.h sa.mpratyaya.h padaat  
2.53cd: prativar.na.m tv asau naasti padasyaartham ato vidu.h 
2.54ab: yathaa saavayavaa var.naa vinaa vaacyena kena cit 
2.54cd: arthavanta.h samuditaa vaakyam apy evam i.syate
2.55ab: anarthakaany apaayatvaat padaarthenaarthavanti vaa  
2.55cd: krame.noccaritaany aahur vaakyaartha.m bhinnalak.sa.nam
2.56ab: nityatve samudaayaanaa.m jaater vaa parikalpane  
2.56cd: ekasyaikaarthataam aahur vaakyasyaavyabhicaari.niim 
2.57ab: abhedapuurvakaa bhedaa.h kalpitaa vaakyavaadibhi.h  
2.57cd: bhedapuurvaan abhedaa.ms tu manyante padadar"sina.h 
2.58ab: padaprak.rtibhaava"s ca v.rttibhedena var.nyate  
2.58cd: padaanaa.m sa.mhitaa yoni.h sa.mhitaa vaa padaa"srayaa 
2.59ab: padaamnaaya"s ca yady anya.h sa.mhitaayaa nidar"saka.h  
2.59cd: nityas tatra katha.m kaarya.m pada.m lak.sa.nadar"sanaat 
2.60ab: prativar.nam asa.mvedya.h padaarthapratyayo yathaa  
2.60cd: pade.sv evam asa.mvedya.m vaakyaarthasya niruupa.nam 
2.61ab: vaakyaartha.h sa.mnivi"sate pade.su sahav.rtti.tu  
2.61cd: yathaa tathaiva var.ne.su padaartha.h sahav.rtti.su 
2.62ab: suuk.sma.m graahya.m yathaanyena sa.ms.r.s.ta.m saha g.rhyate
2.62cd: var.no .apy anyena var.nena sa.mbaddho vaacakas tathaa 
2.63ab: padasyoccaara.naad artho yathaa ka"s cin niruupyate 
2.63cd: var.naanaam api saa.mnidhyaat tathaa so .artha.h pratiiyate 
2.64ab: praaptasya yasya saamarthyaan niyamaarthaa puna.h "sruti.h  
2.64cd: tenaatyanta.m vi"se.se.na saamaanya.m yadi baadhyate
2.65ab: yajeteti tato dravya.m praapta.m saamarthyalak.sa.nam  
2.65cd: vriihi"srutyaa nivarteta na syaat pratinidhis tathaa 
2.66ab: tasmaad vriihitvam adhika.m vriihi"sabda.h prakalpayet  
2.66cd: dravyatvam aviruddhatvaat praaptyartha.h san na baadhate
2.67ab: tena caapi vyavacchinne dravyatve sahacaari.ni  
2.67cd: asa.mbhavaad vise.saa.na.m tatraanye.sam adarsanam
2.68ab: na ca saamaanyavat sarve kriyaa"sabdena lak.sitaa.h  
2.68cd: vi"se.saa na hi sarve.saa.m sataa.m "sabdo .abhidhaayaka.h 
2.69ab: "suklaadayo gu.naa.h santo yathaa tatraavivak.sitaa.h  
2.69cd: tathaavivak.saa bhedaana.m dravyatvasahacaari.naam 
2.70ab: asa.mnidhau pratinidhir maa bhuun nityasya karma.na.h  
2.70cd: kaamyasya vaa prav.rttasya lopa ity upapadyate
2.71ab: vi"si.s.taiva kriyaa yena vaakyaartha.h parikalpyate 
2.71cd: dravyaabhaave pratinidhau tasya tat syaat kriyaantaram 
2.72ab: nirj~naataartha.m pada.m yac ca tadarthe pratipaadite 
2.72cd: pikaadi yad avij~naata.m tat kim ity anuyujyate 
2.73ab: saamarthyapraapita.m yac ca vyaktyartham anu.sajyate  
2.73cd: "srutir evaanu.sa"nge.na baadhikaa li"ngavaakyayo.h 
2.74ab: apraapto yas tu "suklaadi.h sa.mnidhaanena gamyate 
2.74cd: sa yatnapraapito vaakye "srutidharmavilak.sa.na.h 
2.75ab: abhinnam eva vaakya.m tu yady abhinnaartham i.syate 
2.75cd: tat sarva.m "srutibhuutatvaan na "srutyaiva virotsyate 
2.76ab: vaakyaanaa.m samudaaya"s ca ya ekaarthaprasiddhaye 
2.76cd: saakaa"nk.saavayavas tatra vaakyaartho .api na vidyate 
2.77ab: praasa"ngikam ida.m kaaryam ida.m tantre.na labhyate  
2.77cd: idam aav.rttibhedaabhyaam atra baadhasamuccayau 
2.78ab: uuho .asmin vi.saye nyaayya.h sa.mbandho .asya na baadhyat
2.78cd: saamaanyasyaatide"so .aya.m vi"se.so .atraatidi"syate
2.79ab: arthitvam atra saamarthyam asminn artho na bhidyate
2.79cd: "saastraat praaptaadhikaaro .aya.m vyudaaso .asya kriyaantare
2.80ab: iya.m "srutyaa kramapraaptir iyam uccaara.naad iti  
2.80cd: kramo .ayam atra balavaan asmi.ms tu na vivak.sita.h 
2.81ab: ida.m paraa"ngai.h sa.mbaddham a"ngaanaam aprayojakam  
2.81cd: prayojakam ida.m te.saam atreda.m naantariiyakam 
2.82ab: ida.m pradhaana.m "se.so .aya.m viniyogakramas tv ayam  
2.82cd: saak.saad asyopakaariidam idam aaraad vi"se.sakam 
2.83ab: "saktivyaapaarabhedo .asmin phalam atra tu bhidyate 
2.83cd: sa.mbandhaaj j~naanabhedo .aya.m bhedas tatraavivak.sita.h 
2.84ab: prasajyaprati.sedho .aya.m paryudaaso .ayam atra tu  
2.84cd: ida.m gau.nam ida.m mukhya.m vyaapiida.m guru laghv idam
2.85ab: bhedenaa"ngaa"ngibhaavo .asya bahudheda.m vikalpyate  
2.85cd: ida.m niyamyate .asyaatra yogyatvam upajaayate 
2.86ab: asya vaakyaantare d.r.s.taalli"ngaad bhedo .anumiiyate  
2.86cd: aya.m "sabdair apoddh.rtya padaartha.h pravibhajyate 
2.87ab: iti vaakye.su ye dharmaa.h padaarthopanibandhanaa.h  
2.87cd: te sarve na prakalperan pada.m cet syaad avaacakam 
2.88ab: avibhakte .api vaakyaarthe "saktibhedaad apoddh.rte  
2.88cd: vaakyaantaravibhaagena yathokta.m na virudhyate
2.89ab: yathaivaikasya gandhasya bhedena parikalpanaa  
2.89cd: pu.spaadi.su tathaa vaakye .apy arthabhedo .abhidhiiyate 
2.90ab: gavaye narasi.mhe caapy ekaj~naanaad.rte yathaa  
2.90cd: bhaaga.m jaatyantarasyaiva sad.r"sa.m pratipadyate 
2.91ab: aprasiddha.m tu ya.m bhaagam ad.r.s.tam anupa"syati  
2.91cd: taavaty asa.mvida.m muu.dha.h sarvatra pratipadyate
2.92ab: tathaa pikaadiyogena vaakye .atyantavilak.sa.ne  
2.92cd: sad.r"sasyaiva sa.mj~naanam asato .arthasya manyate
2.93ab: ekasya bhaage saad.r"sya.m bhaage bheda"s ca lak.syate  
2.93cd: nirbhaagasya prakaa"sasya nirbhaage.naiva cetasaa 
2.94ab: tathaiva bhaage saad.r"sya.m bhaage bhedo .avasiiyate  
2.94cd: bhaagaabhaave .api vaakyaanaam atyanta.m bhinnadharma.naam
2.95ab: ruupanaa"se padaanaa.m syaat katha.m caavadhikalpanaa  
2.95cd: ag.rhiitaavadhau "sabde katha.m caartho vivicyate 
2.96ab: sa.msarga iva ruupaa.naa.m "sabde .anyatra vyavasthita.h  
2.96cd: naanaaruupe.su tad ruupa.m tantre.naaparam i.syate 
2.97ab: tasminn abhede bhedaanaa.m sa.msarga upavartate  
2.97cd: ruupa.m ruupaantaraat tasmaad ananyat pravibhajyate 
2.98ab: "saastre pratyaayakasyaapi kva cid ekatvam aa"sritam  
2.98cd: pratyaayyena kva cid bhedo graha.nagraahyayo.hsthita.h 
2.99ab: uu ity abhedam aa"sritya yathaasa.mkhya.m prakalpitam  
2.99cd: l.rlu.tor graha.ne bhedo graahyaabhyaa.m saha kalpita.h 
2.100ab: yasyety etad a.no ruupa.m sa.mj~ninaam abhidhaayakam  
2.100cd: na hi pratiiyamaanena graha.nasyaasti sa.mbhava.h 
2.101ab: uu ity etad abhinna.m ca bhinnavaakyanibandhanam  
2.101cd: bhedena graha.na.m yasya pararuupam iva dvayo.h 
2.102ab: plutasyaa"ngaviv.rddhi.m ca samaahaaram acos tathaa  
2.102cd: vyudasyataa punar bheda.h "sabde.sv atyantam aa"srita.h 
2.103ab: ardharcaadi.su "sabde.su ruupabheda.h kramaad yathaa  
2.103cd: tantraat tathaika"sabdatve bhinnaanaa.m "srutir anyathaa 
2.104ab: sa.mhitaavi.saye var.naa.h svaruupe.naavikaari.na.h  
2.104cd: "sabdaantaratva.m yaantiiva "saktyantaraparigrahaat 
2.105ab: indriyaadivikaare.na d.r.s.ta.m graahye.su vastu.su  
2.105cd: aatmatyaagaad .rte bhinna.m graha.na.m sa krama.h "srutau
2.106ab: abhidhaanakriyaabhedaac chabde.sv avik.rte.sv api  
2.106cd: ruupam atyantabhedena tad evaika.m prakaa"sate 
2.107ab: .rco vaa giitimaatra.m vaa saama dravyaantara.m na tu  
2.107cd: giitibhedaat tu g.rhyante taa eva vik.rtaa .rca.h 
2.108ab: upaayaac chrutisa.mhaare bhinnaanaam eka"se.si.naam  
2.108cd: antre.noccaara.ne te.saa.m "saastre saadhutvam ucyate 
2.109ab: parig.rhya "sruti.m caikaa.m ruupabhedavataam api  
2.109cd: tantre.noccaara.na.m kaaryam anyathaa te na saadhava.h 
2.110ab: saruupaa.naa.m ca vaakyaanaa.m "saastre.naapratipaaditam  
2.110cd: tantre.noccaara.naad eka.m ruupa.m saadhuupalabhyate
2.111ab: ekasyaanekaruupatva.m naalikaadiparigrahaat  
2.111cd: yathaa tathaiva tantraat syaad bahuunaam ekaruupataa 
2.112ab: yathaa padasaruupaa.naa.m vaakyaanaa.m sa.mbhava.h p.rthak  
2.112cd: tathaa vaakyaantaraabhaave syaad e.saa.m p.rthagarthataa 
2.113ab: abhidheya.h padasyaartho vaakyasyaartha.h prayojanam  
2.113cd: yasya tasya na sa.mbandho vaakyaanaam upapadyate 
2.114ab: tatra kriyaapadaany eva vyapek.sante parasparam  
2.114cd: kriyaapadaanu.saktas tu sa.mbandho .atha pratiiyate 
2.115ab: aav.rttir anuvaado vaa padaarthavyaktikalpane 
2.115cd: pratyeka.m tu samaapto .artha.h sahabhuute.su vartate 
2.116ab: avikalpitavaakyaarthe vikalpaa bhaavanaa"srayaa.h 
2.116cd: atraadhikara.ne vaadaa.h puurve.saa.m bahudhaa mataa.h 
2.117ab: abhyaasaat pratibhaahetu.h sarva.h "sabdo .aparai.h sm.rta.h
2.117cd: baalaanaa.m ca tira"scaa.m ca yathaarthapratipaadane 
2.118ab: anaagama"s ca so .abhyaasa.h samaya.h kai"s cid i.syate  
2.118cd: anantaram ida.m kaaryam asmaad ity upadar"saka.h 
2.119ab: asty artha.h sarva"sabdaanaa.m iti pratyaayyalak.sa.nam  
2.119cd: apuurvadevataasvargai.h samam aahur gavaadi.su 
2.120ab: prayogadar"sanaabhyaasaad aakaaraavagrahas tu ya.h  
2.120cd: na sa "sabdasya vi.saya.h sa hi yatnaantaraa"sraya.h 
2.121ab: ke cid bhedaa.h prakaa"syante "sabdais tadabhidhaayibhi.h
2.121cd: anuni.spaadina.h kaa.m"s cic chabdaarthaan iti manyate 
2.122ab: jaate.h pratyaayake "sabde yaa vyaktir anu.sa"ngi.nii  
2.122cd: na tadvyaktigataan bhedaa~n jaati"sabdo .avalambate 
2.123ab: gha.taadiinaa.m na caakaaraan pratyaayayati vaacaka.h  
2.123cd: vastumaatranive"sitvaat tadgatir naantariiyakaa
2.124ab: kriyaa vinaa prayoge.na na d.r.s.taa "sabdacoditaa 
2.124cd: prayogas tv anuni.spaadii "sabdaartha iti gamyate 
2.125ab: niyataas tu prayogaa ye niyata.m yac ca saadhanam  
2.125cd: te.saa.m "sabdaabhidheyatvam aparair anugamyate 
2.126ab: samudaayo .abhidheyo vaapy avikalpasamuccaya.h  
2.126cd: asatyo vaapi sa.msarga.h "sabdaartha.h kai"s cid i.syate 
2.127ab: asatyopaadhi yat satya.m tad vaa "sabdanibandhanaam
2.127cd: "sabdo vaapy abhijalpatvam aagato yaati vaacyata.m 
2.128ab: so .ayam ity abhisa.mbandhaad ruupam ekiik.rta.m yadaa
2.128cd: "sabdasyaarthena ta.m "sabdam abhijalpa.m pracak.sate
2.129ab: tayor ap.rthagaatmatve ruu.dhir avyabhicaari.nii  
2.129cd: ki.m cid eva kva cid ruupa.m praadhaanyenaavati.s.thate 
2.130ab: loke .artharuupataa.m "sabda.h pratipanna.h pravartate  
2.130cd: "saastre tuubhayaruupatva.m pravibhakta.m vivak.sayaa 
2.131ab: a"sakte.h sarva"sakter vaa "sabdair eva prakalpitaa  
2.131cd: ekasyaarthasya niyataa kriyaadiparikalpanaa  
2.132ab: yo vaartho buddhivi.sayo baahyavastunibandhana.h  
2.132cd: sa baahya.m vastv iti j~naata.h "sabdaartha iti gamyate 
2.133ab: aakaaravanta.h sa.mvedyaa vyaktism.rtinibandhanaa.h 
2.133cd: ete pratyavabhaasante sa.mvinmaatra.m tv ato .anyathaa
2.134ab: yathendriya.m sa.mnipatad vaicitrye.nopadar"sakam 
2.134cd: tathaiva "sabdaad arthasya pratipattir anekadhaa 
2.135ab: vaktraanyathaiva prakraanto bhinne.su pratipatt.r.su  
2.135cd: svapratyayaanukaare.na "sabdaartha.h pravibhajyate 
2.136ab: asminn api d.r"sye .arthe dar"sana.m bhidyate p.rthak  
2.136cd: kaalaantare.na caiko .api ta.m pa"syaty anyathaa puna.h  
2.137ab: ekasyaapi ca "sabdasya nimittair avyavasthitai.h  
2.137cd: ekena bahubhi"s caartho bahudhaa parikalpyate 
2.138ab: tasmaad ad.r.s.tatattvaanaa.m saaparaadha.m bahucchalam 
2.138cd: dar"sana.m vacana.m vaapi nityam evaanavasthitam 
2.139ab: .r.sii.naa.m dar"sana.m yac ca tattve ki.m cid avasthitam  
2.139cd: na tena vyavahaaro .asti na tac chabdanibandhanam 
2.140ab: talavad d.r"syate vyoma khadyoto havyavaa.d iva 
2.140cd: naiva caasti tala.m vyomni na khadyote hutaa"sana.h 
2.141ab: tasmaat pratyak.sam apy artha.m vidvaan iik.seta yuktita.h
2.141cd: na dar"sanasya praamaa.nyaad d.r"syam artha.m prakalpayet
2.142ab: asamaakhyeyatattvaanaam arthaanaa.m laukikair yathaa  
2.142cd: vyavahaare samaakhyaana.m tat praj~no na vikalpayet 
2.143ab: vicchedagraha.ne .arthaanaa.m pratibhaanyaiva jaayate  
2.143cd: vaakyaartha iti taam aahu.h padaarthair upapaaditaam
2.144ab: ida.m tad iti saanye.saam anaakhyeyaa katha.m ca na 
2.144cd: pratyaatmav.rtti siddhaa saa kartraapi na niruupyate 
2.145ab: upa"sle.sam ivaarthaanaa.m saa karoty avicaaritaa 
2.145cd: saarvaruupyam ivaapannaa vi.sayatvena vartate
2.146ab: saak.saac chabdena janitaa.m bhaavanaanugamena vaa  
2.146cd: itikartavyataayaa.m taa.m na ka"s cid ativartate 
2.147ab: pramaa.natvena taa.m loka.h sarva.h samanugacchati  
2.147cd: samaarambhaa.h prataayante tira"scaam api tadva"saat 
2.148ab: yathaa dravyavi"se.saa.naa.m paripaakair ayatnajaa.h  
2.148cd: madaadi"saktayo d.r.s.taa.h pratibhaas tadvataa.m tathaa 
2.149ab: svarav.rtti.m vikurute madhau pu.mskokilasya ka.h  
2.149cd: jantvaadaya.h kulaayaadikara.ne "sik.sitaa.h katham 
2.150ab: aahaarapriityapadve.saplavanaadikriyaasu ka.h 
2.150cd: jaatyanvayaprasiddhaasu prayoktaa m.rgapak.si.naam 
2.151ab: bhaavanaanugataad etad aagamaad eva jaayate  
2.151cd: aasattiviprakar.saabhyaam aagamas tu vi"si.syate 
2.152ab: svabhaavavara.naabhyaasayogaad.r.s.topapaaditaam  
2.152cd: vi"si.s.topahitaa.m ceti pratibhaa.m .sa.dvidhaa.m vidu.h 
2.153ab: yathaa sa.myogibhir dravyair lak.site .arthe prayujyate
2.153cd: go"sabdo na tv asau te.saa.m vi"se.saa.naa.m prakaa"saka.h 
2.154ab: aakaaravar.naavayavai.h sa.ms.r.s.te.su gavaadi.su  
2.154cd: "sabda.h pravartamaano .api na taan a"ngiikaroty asau
2.155ab: sa.msthaanavar.naavayavair vi"si.s.te .arthe prayujyate  
2.155cd: "sabdo na tasyaavayave prav.rttir upalabhyate
2.156ab: durlabha.m kasya cil loke sarvaavayavadar"sanam  
2.156cd: kai"s cit tv avayavair d.r.s.tair artha.h k.rtsno .anumiiyate  
2.157ab: tathaa jaatyutpalaadiinaa.m gandhena sahacaari.naam 
2.157cd: nityasa.mbandhinaa.m d.r.s.ta.m gu.naanaam avadhaara.nam 
2.158ab: sa.mkhyaapramaa.nasa.msthaananirapek.sa.h pravartate  
2.158cd: bindau ca samudaaye ca vaacaka.h salilaadi.su 
2.159ab: sa.mskaaraadiparicchinne tailaadau yo vyavasthita.h 
2.159cd: aahaikade"sa.m tattvena tasyaavayavavartinaa 
2.160ab: yenaarthenaabhisa.mbaddham abhidhaana.m prayujyate 
2.160cd: tadarthaapagame tasya prayogo vinivartate 
2.161ab: yaa.ms tu sa.mbhavino dharmaan antar.niiya prayujyate  
2.161cd: "sabdas te.saa.m na saa.mnidhya.m niyamena vyapekyate  
2.162ab: yathaa roma"saphaadiinaa.m vyabhicaare .api d.r"syate  
2.162cd: go"sabdo na tathaa jaater viprayoge pravartate
2.163ab: tasmaat sa.mbhavino .arthasya "sabdaat sa.mpratyaye sati  
2.163cd: ad.r.s.taviprayogaartha.h sa.mbandhitvena gamyate
2.164ab: vaacikaa dyotikaa vaa syur dvitvaadiinaa.m vibhaktaya.h  
2.164cd: syaad vaa sa.mkhyaavato .arthasya samudaayo .abhidhaayaka.h
2.165ab: vinaa sa.mkhyaabhidhaanaad vaa sa.mkhyaabhedasamanvitaan
2.165cd: arthaan svaruupabhedena kaa.m"s cid aahur gavaadaya.h 
2.166ab: ye "sabdaa nityasa.mbandhaa viveke j~naata"saktaya.h  
2.166cd: anvayavyatirekaabhyaa.m te.saam artho vibhajyate 
2.167ab: yaavac caavyabhicaare.na tayo.h "sakya.m prakalpanam 
2.167cd: niyamas tatra na tv eva.m niyamo nu.t"sabaadi.su 
2.168ab: sa.mbhave naabhidhaanasya lakya.natva.m prakalpate  
2.168cd: aapek.sikyo hi sa.msarge niyataa.h "sabda"saktaya.h 
2.169ab: kuupasuupayuupaanaam anvayo .arthasya d.r"syate  
2.169cd: ato .arthaantaravaacitva.m sa.mghaatasyaiva gamyate 
2.170ab: anvaakhyaanaani bhidyante "sabdavyutpattikarmasu  
2.170cd: bahuunaa.m sa.mbhave .arthaanaa.m nimitta.m ki.m cid i.syate
2.171ab: vairavaasi.s.thagiri"saas tathaikaagaarikaada ya.h  
2.171cd: kai"s cit katha.m cid aakhyaataa nimittaavadhisa.mkarai.h 
2.172ab: yathaa patha.h samaakhyaana.m v.rk.savalmiikaparvatai.h  
2.172cd: aviruddha.m gavaadiinaa.m bhinnai"s ca sahacaaribhi.h 
2.173ab: anyathaa ca samaakhyaanam avasthaabhedadar"sibhi.h  
2.173cd: kriyate ki.m"sukaadiinaam ekade"saavadhaara.nam  
2.174ab: kai"s cin nirvacana.m bhinna.m girater garjater game.h  
2.174cd: gavater gadater vaapi gaur ity atraanudar"sitam 
2.175ab: gaur ity eva svaruupaad vaa go"sabdo go.su vartate  
2.175cd: vyutpaadyate na vaa sarva.m kai"s cic cobhayathe.syate
2.176ab: saamaanyenopade"sa"s ca "saastre laghvartham aa"srita.h  
2.176cd: jaatyantaravad anyasya vi"se.saa.h pratipaadakaa.h 
2.177ab: arthaantare ca yad v.rtta.m tat prak.rtyantara.m vidu.h 
2.177cd: tulyaruupa.m na tad ruu.dhaav anyasminn anu.sajyate 
2.178ab: bhinnaav ijiyajii dhaatuu niyatau vi.sayaantare  
2.178cd: kai"s cit katha.m cid uddi.s.tau citra.m hi pratipaadanam 
2.179ab: eva.m ca vaalavaayaadi jitvariivad upaacaret  
2.179cd: bhedaabhedaabhyupagame na virodho .asti ka"s ca na 
2.180ab: a.daadiinaa.m vyavasthaartha.m p.rthaktvena prakalpanam
2.180cd: dhaatuupasargayo.h "saastre dhaatur eva tu taad.r"sa.h 
2.181ab: tathaa hi sa.mgraamayate.h sopasargaad vidhi.h sm.rta.h  
2.181cd: kriyaavi"se.saa.h sa.mghaate prakramyante tathaavidhaa.h 
2.182ab: kaaryaa.naam antara"ngatvam eva.m dhaatuupasargayo.h 
2.182cd: saadhanair yaati sa.mbandha.m tathaabhuutaiva saa kriyaa 
2.183ab: prayogaarhe.su siddha.h san bhettavyo .artho vi"si.syate  
2.183cd: praak ca saadhanasa.mbandhaat kriyaa naivopajaayate  
2.184ab: dhaato.h saadhanayogasya bhaavina.h prakramaad yathaa 
2.184cd: dhaatutva.m karmabhaava"s ca tathaanyad api d.r"syataam
2.185ab: biijakaale.su sa.mbandhaad yathaa laak.saarasaadaya.h  
2.185cd: var.naadipari.naamena phalaanaam upakurvate 
2.186ab: buddhisthaad abhisa.mbandhaat tathaa dhaatuupasargayo.h
2.186cd: abhyantariik.rtaad bheda.h padakaale prakaa"sate
2.187ab: kva cit sa.mbhavino bhedaa.h kevalair anidar"sitaa.h 
2.187cd: upasarge.na sa.mbandhe vyajyante praniraadinaa 
2.188ab: sa vaacako vi"se.saa.naa.m sa.mbhavaad dyotako .api vaa  
2.188cd: "saktyaadhaanaaya vaa dhaato.h sahakaarii prayujyate 
2.189ab: sthaadibhi.h kevalair yac ca gamanaadi na gamyate 
2.189cd: tatraanumaanaad dvividhaat taddharmaa praadir ucyate 
2.190ab: aprayoge .adhiparyo"s ca yaavad d.r.s.ta.m kriyaantaram  
2.190cd: tasyaabhidhaayako dhaatu.h saha taabhyaam anarthaka.h 
2.191ab: tathaiva svaarthikaa.h ke cit sa.mghaataantarav.rttaya.h 
2.191cd: anarthakena sa.ms.r.s.taa.h prak.rtyarthaanuvaadina.h 
2.192ab: nipaataa dyotakaa.h ke cit p.rthagarthaprakalpane  
2.192cd: aagamaa iva ke cit tu sa.mbhuuyaarthasya saadhakaa.h
2.193ab: upari.s.taat purastaad vaa dyotakatva.m na bhidyate  
2.193cd: te.su prayujyamaaneyu bhinnaartheyv api sarvathaa 
2.194ab: caadayo na prayujyante padatve sati kevalaa.h  
2.194cd: pratyayo vaacakatve .api kevalo na prayujyate 
2.195ab: samuccitaabhidhaane tu vyatireko na vidyate 
2.195cd: asattvabhuuto bhaava"s ca ti"npadair abhidhiiyate 
2.196ab: samuccitaabhidhaane .api vi"si.s.taarthaabhidhaayinaam 
2.196cd: gu.nai.h padaanaa.m sa.mbandha.h paratantraas tu caadaya.h
2.197ab: janayitvaa kriyaa kaa cit sa.mbandha.m vinivartate  
2.197cd: "sruuyamaa.ne kriyaa"sabde sa.mbandho jaayate kva cit 
2.198ab: tatra .sa.sthii pratipada.m samaasasya niv.rttaye  
2.198cd: vihitaa dar"sanaartha.m tu kaaraka.m pratyudaah.rtam 
2.199ab: sa copajaata.h sa.mbandho viniv.rtte kriyaapade 
2.199cd: karmapravacaniiyena tatra tatra niyamyate 
2.200ab: yena kriyaapadaak.sepa.h sa kaarakavibhaktibhi.h  
2.200cd: yujyate vir yathaa tasya likhaav anupasargataa 
2.201ab: ti.s.thater aprayoga"s ca d.r.s.to .apraty ajayann iti  
2.201cd: sunv abhiity aabhimukhye ca kevalo .api prayujyate
2.202ab: karmapravacaniiyatva.m kriyaayoge vidhiiyate 
2.202cd: .satvaadiviniv.rttyartha.m svatyaadiinaa.m vidharma.naam  
2.203ab: hetuhetumator yogaparicchede .anunaa k.rte 
2.203cd: aarambhaad baadhyate praaptaa t.rtiiyaa hetulak.sa.naa 
2.204ab: kriyaayaa dyotako naaya.m na sa.mbandhasya vaacaka.h  
2.204cd: naapi kriyaapadaak.sepii sa.mbandhasya tu bhedaka.h 
2.205ab: anarthakaanaa.m sa.mghaata.h saarthako .anarthakas tathaa
2.205cd: var.naanaa.m padam arthena yukta.m naavayavaa.h pade 
2.206ab: padaanaam arthayuktaanaa.m sa.mghaato bhidyate puna.h  
2.206cd: arthaantaraavabodhena sa.mbandhavigamena ca 
2.207ab: saarthakaanarthakau bhede sa.mbandha.m naadhigacchata.h
2.207cd: adhigacchata ity eke ku.tiiraadinidar"sanaat 
2.208ab: arthavadbhyo vi"si.s.taartha.h sa.mghaata upajaayate  
2.208cd: nopajaayata ity eke samaasasvaarthikaadi.su 
2.209ab: ke cid dhi yutasiddhaarthaa bhede nirj~naata"saktaya.h 
2.209cd: anvayavyatirekaabhyaa.m ke cit kalpita"saktaya.h 
2.210ab: "saastraartha eva var.naanaam arthavattve pradar"sita.h 
2.210cd: aatvaadiinaa.m hi "suddhaanaa.m laukiko .artho na vidyate 
2.211ab: k.rttaddhitaanaam artha"s ca kevalaanaam alaukika.h  
2.211cd: praag vibhaktes tadantasya tathaivaartho na vidyate 
2.212ab: abhivyaktataro yo .artha.h pratyayaante.su lak.syate 
2.212cd: arthavattaaprakara.naad aa"srita.h sa tathaavidha.h 
2.213ab: aatmabhedo na cet ka"s cid var.nebhya.h padavaakyayo.h  
2.213cd: anyonyaapek.sayaa "saktyaa var.na.h syaad abhidhaayaka.h 
2.214ab: var.nena kena cin nyuuna.h sa.mghaato yo .abhidhaayaka.h  
2.214cd: na cec chabdaantaram asaav anyuunas tena gamyate 
2.215ab: sa tasmin vaacake "sabde nimittaat sm.rtim aadadhat  
2.215cd: saak.saad iva vyavahita.m "sabdenaartham upohate 
2.216ab: padavaacyo yathaa naartha.h ka"s cid gaurakharaadi.su  
2.216cd: saty api pratyaye .atyanta.m samudaaye na gamyate 
2.217ab: samanvita ivaarthaatmaa padaarthair ya.h pratiiyate  
2.217cd: padaarthadar"sana.m tatra tathaivaanupakaarakam 
2.218ab: samudaayaavayavayor bhinnaarthatve ca v.rtti.su  
2.218cd: yugapad bhedasa.msargau viruddhaav anu.sa"ngi.nau 
2.219ab: ka"s ca saadhanamaatraarthaan adhyaadiin parikalpayet  
2.219cd: aprayuktapada"s caartho bahuvriihau katha.m bhavet 
2.220ab: praj~nusa.mj~nvaadyavayavair na caasty arthaavadhaara.nam  
2.220cd: tasmaat sa.mghaata evaiko vi"si.s.taarthanibandhanam 
2.221ab: gargaa ity eka evaaya.m bahu.sv arthe.su vartate  
2.221cd: dvandvasa.mj~no .api sa.mghaato bahuunaam abhidhaayaka.h 
2.222ab: yathaika"se.se bhujyaadi.h pratyekam avati.s.thate 
2.222cd: kriyaiva.m dvandvavaacye .arthe pratyeka.m pravibhajyate
2.223ab: yac ca dvandvapadaarthasya tacchabdena vyapek.sa.nam  
2.223cd: saapi vyaav.rttaruupe .arthe sarvanaamasaruupataa 
2.224ab: yathaa ca khadiracchede bhaage.su kramavaa.m"s chidi.h  
2.224cd: tathaa dvandvapadaarthasya bhaage.su kramadar"sanam 
2.225ab: sa"nghaikade"se prakraantaan yathaa sa"nghaanupaatina.h  
2.225cd: kriyaavi"se.saan manyante sa dvandvaavayave krama.h
2.226ab: pratipaadayataa v.rttim abudhaan vaakyapuurvikaam  
2.226cd: v.rttau padaarthabhedena praadhaanyam upadar"sitam
2.227ab: abhedaad abhidheyasya na~nsamaase vikalpitam  
2.227cd: praadhaanya.m bahudhaa bhaa.sye do.saas tu prakriyaagataa.h
2.228ab: jahatsvaarthavikalpe ca sarvaarthatyaagam icchataa 
2.228cd: bahuvriihipadaarthasya tyaaga.h sarvasya dar"sita.h
2.229ab: "saastre kva cit prak.rtyartha.h pratyayenaabhidhiiyate
2.229cd: prak.rtau viniv.rttaayaa.m pratyayaartha"s ca dhaatubhi.h
2.230ab: yam artham aahatur bhinnau pratyayaav eka eva ta
2.230cd: kva cid aaha pacantiiti dhaatus taabhyaa.m vinaa kva cit
2.231ab: anvaakhyaanasm.rter ye ca pratyayaarthaa nibandhana
2.231cd: nirdi.s.taas te prak.rtyarthaa.h sm.rtyantara udaah.rtaa.h 
2.232ab: prasiddher udvamikariity eva.m "saastre .abhidhiiyate  
2.232cd: vyavahaaraaya manyante "saastraarthaprakriyaa yata.h 
2.233ab: "saastre.su prakriyaabhedair avidyaivopavar.nyate  
2.233cd: anaagamavikalpaa tu svaya.m vidyopavartate 
2.234ab: anibaddha.m nimitte.su nirupaakhya.m phala.m yathaa  
2.234cd: tathaa vidyaapy anaakhyeyaa "saastropaayeva lak.syate
2.235ab: yathaabhyaasa.m hi vaag arthe pratipatti.m samiihate  
2.235cd: svabhaava iva caanaadir mithyaabhyaaso vyavasthita.h 
2.236ab: utprek.sate saavayava.m paramaa.num apa.n.dita.h  
2.236cd: tathaavayavina.m yuktam anyair avayavai.h puna.h 
2.237ab: gha.taadidar"sanaalloka.h paricchinno .a vasiiyate  
2.237cd: samaarambhaac ca bhaavaanaam aadimad brahma "saa"svatam
2.238ab: upaayaa.h "sik.samaa.naanaa.m baalaanaam upalaapanaa.h 
2.238cd: asatye vartmani sthitvaa tata.h satya.m samiihate 
2.239ab: anyathaa pratipadyaartha.m padagraha.napuurvakam  
2.239cd: punar vaakye tam evaartham anyathaa pratipadyate 
2.240ab: upaattaa bahavo .apy arthaa ye.sv ante prati.sedhanam  
2.240cd: kriyate te nivartante tasmaat taa.ms tatra naa"srayet 
2.241ab: v.rk.so naastiiti vaakya.m ca vi"si.s.taabhaavalak.sa.nam  
2.241cd: naarthe na buddhau sa.mbandho niv.rtter avati.s.thate 
2.242ab: vicchedapratipattau ca yady astiity avadhaaryate 
2.242cd: a"sabdavaacyaa saa buddhir nivartyeta sthitaa katham 
2.243ab: atha yaj j~naanam utpanna.m tan mithyeti na~naa k.rtam  
2.243cd: na~no vyaapaarabhede .asminn abhaavaavagati.h katham 
2.244ab: niraadhaaraprav.rttau ca praakprav.rttir na~no bhavet  
2.244cd: athaadhaara.h sa evaasya niyamaarthaa "srutir bhavet 
2.245ab: niyamadyotanaarthaa vaapy anuvaado yathaa bhavet  
2.245cd: ka"s cid evaarthavaa.ms tatra "sabda.h "se.saas tv anarthakaa.h
2.246ab: viruddha.m caabhisa.mbandham udaahaaryaadibhi.h k.rtam
2.246cd: vaakye samaapte vaakyaartham anyathaa pratipadyate
2.247ab: stutinindaapradhaane.tu vaakye.sv artho na taad.r"sa.h  
2.247cd: padaanaa.m pravibhaagena yaad.r"sa.h parikalpyate 
2.248ab: athaasa.ms.r.s.ta evaartha.h pade.su samavasthita.h  
2.248cd: vaakyaarthasyaabhyupaayo .asaav ekasya pratipaadane
2.249ab: puurva.m pade.sv asa.ms.r.s.to ya.h kramaad upaciiyate  
2.249cd: chinnagrathitakalpatvaat tad vi"si.s.tatara.m vidu.h 
2.250ab: ekam aahur anekaartha.m "sabdam anye pariik.sakaa.h 
2.250cd: nimittabhedaad ekasya saarvaarthya.m tasya bhidyate 
2.251ab: yaugapadyam atikramya paryaaye vyavati.s.thate 
2.251cd: arthaprakara.naabhyaa.m vaa yogaac chabdaantare.na vaa 
2.252ab: yathaa saasnaadimaan pi.n.do go"sabdenaabhidhiiyate 
2.252cd: tathaa sa eva go"sabdo vaahiike .api vyavasthita.h 
2.253ab: sarva"saktes tu tasyaiva "sabdasyaanekadharma.na.h  
2.253cd: prasiddhibhedaad gau.natva.m mukhyatva.m copajaayate
2.254ab: eko mantras tathaadhyaatmam adhidaivam adhikratu  
2.254cd: asa.mkare.na sarvaartho bhinna"saktir avasthita.h  
2.255ab: gotvaanu.sa"ngo vaahiike nimittaat kai"s cid i.syate  
2.255cd: arthamaatra.m viparyasta.m "sabda.h svaarthe vyavasthita.h
2.256ab: tathaa svaruupa.m "sabdaanaa.m sarvaarthe.sv anu.sajyate  
2.256cd: arthamaatra.m viparyasta.m svaruupe tu "sruti.h sthitaa 
2.257ab: ekatva.m tu saruupatvaac chabdayor gau.namukhyayo.h  
2.257cd: praahur atyantabhede .api bhedamaargaanudar"sina.h 
2.258ab: saamidhenyantara.m caivam aav.rttaav anu.sajyate  
2.258cd: mantraa"s ca viniyogena labhante bhedam uuhavat 
2.259ab: taany aamnaayaantaraa.ny eva pa.thyate ki.m cid eva tu  
2.259cd: anarthakaanaa.m paa.tho vaa "se.sas tv anya.h pratiiyate 
2.260ab: "sabdasvaruupam arthas tu paa.the .anyair upavar.nyate  
2.260cd: atyantabheda.h sarve.saa.m tatsa.mbandhaat tu tadvataam
2.261ab: anyaa sa.mskaarasaavitrii karma.nyanyaa prayujyate 
2.261cd: anyaa japaprabandhe.su saa tv ekaiva pratiiyate 
2.262ab: arthasvaruupe "sabdaanaa.m svaruupaad v.rttim icchata.h  
2.262cd: vaakyaruupasya vaakyaarthe v.rttir anyaanapek.sayaa 
2.263ab: anekaarthatvam ekasya yai.h "sabdasyaanugamyate  
2.263cd: siddhyasiddhik.rtaa te.saa.m gau.namukhyaprakalpanaa
2.264ab: arthaprakara.naapek.so yo vaa "sabdaantarai.h saha  
2.264cd: yukta.h pratyaayayaty artha.m ta.m gau.nam apare vidu.h
2.265ab: "suddhasyoccaara.ne svaartha.h prasiddho yasya gamyate
2.265cd: sa mukhya iti vij~neyo ruupamaatranibandhana.h 
2.266ab: yas tv anyasya prayoge.na yatnaad iva niyujyate 
2.266cd: tam aprasiddha.m manyante gau.naarthaabhinive"sinam 
2.267ab: svaarthe pravartamaano .api yasyaartha.m yo .avalambate
2.267cd: nimitta.m tatra mukhya.m syaan nimitti gau.na i.syate 
2.268ab: puraaraad iti bhinne .arthe yau vartete virodhini  
2.268cd: arthaprakara.naapek.sa.m tayor apy avadhaara.nam 
2.269ab: vaakyasyaarthaat padaarthaanaam apoddhaare prakalpite  
2.269cd: "sabdaantare.na sa.mbandha.h kasyaikasyopapadyate 
2.270ab: yac caapy eka.m pada.m d.r.s.ta.m caritaastikriya.m kva cit
2.270cd: tad vaakyaantaram evaahur na tad anyena yujyate 
2.271ab: yac ca ko .ayam iti pra"sne gaur a"sva iti cocyate  
2.271cd: pra"sna eva kriyaa tatra prakraantaa dar"sanaadikaa 
2.272ab: naivaadhikatva.m dharmaa.naa.m nyuunataa vaa prayojikaa 
2.272cd: aadhikyam api manyante prasiddher nyuunataa.m kva cit
2.273ab: jaati"sabdo .antare.naapi jaati.m yatra prayujyate 
2.273cd: sa.mbandhisad.r"saad dharmaat ta.m gau.nam apare vidu.h 
2.274ab: viparyaasaad ivaarthasya yatraarthaantarataam iva  
2.274cd: manyante sa gavaadis tu gau.na ity ucyate kva cit 
2.275ab: niyataa.h saadhanatvena ruupa"saktisamanvitaa.h 
2.275cd: yathaa karmasu gamyante siiraasimusalaadaya.h 
2.276ab: kriyaantare na caite.saa.m vibhavanti na "saktaya.h 
2.276cd: ruupaad eva tu taadarthya.m niyamena pratiiyate 
2.277ab: tathaiva ruupa"saktibhyaam utpattyaa samavasthita.h  
2.277cd: "sabdo niyatataadarthya.h "saktyaanyatra prayujyate
2.278ab: "srutimaatre.na yatraasya saamarthyam avasiiyate  
2.278cd: ta.m mukhyam artha.m manyante gau.na.m yatnopapaaditam
2.279ab: goyu.smanmahataa.m cvyarthe svaarthaad arthaantare sthitau  
2.279cd: arthaantarasya tadbhaavas tatra mukhyo .api d.r"syate 
2.280ab: mahattva.m "suklabhaava.m ca prak.rti.h pratipadyate 
2.280cd: bhedenaapek.sitaa saa tu gau.natvasya prasaadhikaa 
2.281ab: agnisomaadaya.h "sabdaa ye svaruupapadaarthakaa.h  
2.281cd: sa.mj~nibhi.h sa.mprayujyante .aprasiddhes te.su gau.nataa 
2.282ab: agnidattas tu yo .agni.h syaat tatra svaarthopasarjana.h  
2.282cd: "sabdo dattaarthav.rttitvaad gau.natva.m pratipadyate 
2.283ab: nimittabhedaat prakraante "sabdavyutpattikarma.ni 
2.283cd: hari"scandraadi.su su.to bhaavaabhaavau vyavasthitau 
2.284ab: .r.syaadau praaptasa.mskaaro ya.h "sabdo .anyena yujyate  
2.284cd: tatraantara"ngasa.mskaaro baahye .arthe na nivartate 
2.285ab: atyantavipariito .api yathaa yo .artho .avadhaaryate  
2.285cd: yathaasa.mpratyaya.m "sabdas tatra mukhya.h prayujyate 
2.286ab: yady api pratyayaadhiinam arthatattvaavadhaara.nam  
2.286cd: na sarva.h pratyayas tasmin prasiddha iva jaayate 
2.287ab: dar"sana.m salile tulya.m m.rgat.r.s.naadidar"sanai.h  
2.287cd: bhedaat tu spar"sanaadiinaa.m na jala.m m.rgat.r.s.nikaa 
2.288ab: yad asaadhaara.na.m kaarya.m prasiddha.m rajjusarpayo.h  
2.288cd: tena bhedaparicchedas tayos tulye .api dar"sane
2.289ab: prasiddhaarthaviparyaasanimitta.m yac ca d.r"syate 
2.289cd: yas tasmaal lak.syate bhedas tam asatya.m pracak.sate
2.290ab: yac ca nimnonnata.m citre saruupa.m parvataadibhi.h  
2.290cd: na tatra pratighaataadi kaarya.m tadvat pravartate 
2.291ab: spar"saprabandho hastena yathaa cakrasya sa.mtata.h  
2.291cd: na tathaalaatacakrasya vicchinna.m sp.r"syate hi tat 
2.292ab: vaprapraakaarakalpai"s ca spar"sanaavara.ne yathaa  
2.292cd: nagare.su na te tadvad gandharvanagare.sv api 
2.293ab: m.rgapa"svaadibhir yaavaan mukhyair artha.h prasaadhyat
2.293cd: taavaan na m.rnmaye.sv asti tasmaat te vi.saya.h kana.h 
2.294ab: mahaan aavriyate de"sa.h prasiddhai.h parvataadibhi.h  
2.294cd: alpade"saantaraavastha.m pratibimba.m tu d.r"syate 
2.295ab: mara.naadinimitta.m ca yathaa mukhyaa vi.saadaya.h  
2.295cd: na te svapnaadi.su svasya tadvad arthasya saadhakaa.h 
2.296ab: de"sakaalendriyagatair bhedair yad d.r"syate .anyathaa  
2.296cd: yathaa prasiddhir lokasya tathaa tad avasiiyate 
2.297ab: yac copaghaataja.m j~naana.m yac ca j~naanam alaukikam
2.297cd: na taabhyaa.m vyavahaaro .asti "sabdaa lokanibandhanaa.h 
2.298ab: gha.taadi.su yathaa diipo yenaarthena prayujyate  
2.298cd: tato .anyasyaapi saa.mnidhyaat sa karoti prakaa"sanam
2.299ab: sa.msargi.su tathaarthe.su "sabdo yena prayujyate 
2.299cd: tasmaat prayojakaad anyaan api pratyaayayaty asau 
2.300ab: nirmanthana.m yathaara.nyor agnyartham upapaaditam 
2.300cd: dhuumam apy anabhipreta.m janayaty ekasaadhanam 
2.301ab: tathaa "sabdo .api kasmi.m"s cit pratyaayye .arthe vivak.site
2.301cd: avivak.sitam apy artha.m prakaa"sayati sa.mnidhe.h 
2.302ab: yathaivaatyantasa.ms.r.s.tas tyaktum artho na "sakyate  
2.302cd: tathaa "sabdo .api sa.mbandhii pravivektu.m na "sakyate 
2.303ab: arthaanaa.m sa.mnidhaane .api sati cai.saa.m prakaa"sane  
2.303cd: prayojako .artha.h "sabdasya ruupaabhede .api gamyate 
2.304ab: kva cid gu.napradhaanatvam arthaanaam avivak.sitam  
2.304cd: kva cit saa.mnidhyam apy e.saa.m pratipattaav akaara.nam  
2.305ab: yac caanupaatta.m "sabdena tat kasmi.m"s cit pratiiyate 
2.305cd: kva cit pradhaanam evaartho bhavaty anyasya lak.sa.na
2.306ab: aakhyaata.m taddhitaarthasya yat ki.m cid upadar"sakam
2.306cd: gu.napradhaanabhaavasya tatra d.r.s.to viparyaya.h 
2.307ab: nirde"se li"ngasa.mkhyaanaa.m sa.mnidhaanam akaara.nam  
2.307cd: pramaa.nam ardhahrasvaadaav anupaatta.m pratiiyate 
2.308ab: hrasvasyaardha.m ca yad d.r.s.ta.m tat tasyaasa.mnidhaav api
2.308cd: hrasvasya lak.sa.naarthatvaat tadvad evaabhidhiiyate 
2.309ab: diirghaplutaabhyaa.m tasya syaan maatrayaa vaa vi"se.sa.nam  
2.309cd: jaater vaa lak.sa.naaya syaat sarvathaa saptapar.navat 
2.310ab: gantavya.m d.r"syataa.m suurya iti kaalasya lak.sa.ne  
2.310cd: j~naayataa.m kaala ity etat sopaayam abhidhiiyate 
2.311ab: vidhyaty adhanu.sety atra vi"se.se.na nidar"syate 
2.311cd: saamaanyam aa"sraya.h "sakter ya.h ka"s cit pratipaadaka.h 
2.312ab: kaakebhyo rak.syataa.m sarpir iti baalo .api codita.h  
2.312cd: upaghaatapare vaakye na "svaadibhyo na rak.sati 
2.313ab: prak.saalane "saraavaa.naa.m sthaananirmaarjana.m tathaa  
2.313cd: anuktam api ruupe.na bhujya"ngatvaat pratiiyate 
2.314ab: vaakyaat prakara.naad arthaad aucityaad de"sakaalata.h  
2.314cd: "sabdaarthaa.h pravibhajyante na ruupaad eva kevalaat 
2.315ab: sa.msargo viprayoga"s ca saahacarya.m virodhitaa 
2.315cd: artha.h prakara.na.m li"nga.m "sabdasyaanyasya sa.mnidhi.h
2.316ab: saamarthyam aucitii de"sa.h kaalo vyakti.h svaraadaya.h  
2.316cd: "sabdaarthasyaanavacchede vi"se.sasm.rtihetava.h 
2.317ab: bhedapak.se .api saaruupyaad bhinnaarthaa.h pratipatt.r.su  
2.317cd: niyataa yaanty abhivyakti.m "sabdaa.h prakara.naadibhi.h
2.318ab: naamaakhyaatasaruupaa ye kaaryaantaranibandhanaa.h  
2.318cd: "sabdaa vaakyasya te.sv artho na ruupaad adhigamyate 
2.319ab: yaa prav.rttiniv.rttyarthaa stutinindaaprakalpanaa 
2.319cd: ku"sala.h pratipattaa taam ayathaarthaa.m samiihate 
2.320ab: vidhiiyamaana.m yat karma d.r.s.taad.r.s.taprayojanam  
2.320cd: stuuyate saa stutis tasya kartur eva prayojikaa 
2.321ab: vyaaghraadivyapade"sena yathaa baalo nivartyate 
2.321cd: asatyo .api tathaa ka"s cit pratyavaayo .abhidhiiyate 
2.322ab: na sa.mvidhaana.m k.rtvaapi pratyavaaye tathaavidhe  
2.322cd: "saastre.na prati.siddhe .arthe vidvaan ka"s cit pravartate
2.323ab: sarpe.su sa.mvidhaayaapi siddhair mantrau.sadhaadibhi.h
2.323cd: naanyathaa pratipattavya.m na dato gamayed iti 
2.324ab: kva cit tattvasamaakhyaana.m kriyate stutinindayo.h  
2.324cd: tatraapi ca prav.rtti"s ca niv.rtti"s copadi"syate 
2.325ab: ruupa.m sarvapadaarthaanaa.m vaakyaarthopanibandhanan
2.325cd: saapek.saa ye tu vaakyaarthaa.h padaarthair eva te samaa.h
2.326ab: vaakya.m tad api manyante yat pada.m caritakriyam
2.326cd: antare.na kriyaa"sabda.m vaakyaader dvitvadar"sanaat 
2.327ab: aakhyaata"sabde niyata.m saadhana.m yatra gamyate  
2.327cd: tad apy eka.m samaaptaartha.m vaakyam ity abhidhiiya
2.328ab: "sabdavyavahitaa buddhir aprayuktapadaa"srayaa 
2.328cd: anumaana.m tadarthasya pratyaye hetur ucyate 
2.329ab: apare tu padasyaiva tam artha.m pratijaanate  
2.329cd: "sabdaantaraabhisa.mbandham antare.na vyavasthitam
2.330ab: yasminn uccarite "sabde yadaa yo .artha.h pratiiyate   
2.330cd: tam aahur artha.m tasyaiva naanyad arthasya lak.sa.nam 
2.331ab: kriyaarthopapade.sv eva.m sthaaninaa.m gamyate kriyaa  
2.331cd: v.rttau niraadibhi"s caiva.m kraantaadyartha.h pratiiyate
2.332ab: taani "sabdaantaraa.ny eva paryaayaa iva laukikaa.h 
2.332cd: arthaprakara.naabhyaa.m tu te.saa.m svaartho niyamyate 
2.333ab: pratibodhaabhyupaayaas tu ye ta.m ta.m puru.sa.m prati  
2.333cd: naava"sya.m te .abhisa.mbaddhaa.h "sabdaa j~neyena vastunaa 
2.334ab: asatyaa.m pratipattau vaa mithyaa vaa pratipaadane  
2.334cd: svair arthair nityasa.mbandhaas te te "sabdaa vyavasthitaa.h 
2.335ab: yathaaprakara.na.m dvaaram ity asyaa.m karma.na.h "srutau  
2.335cd: badhaana dehi vety etad upaayaad avagamyate  
2.336ab: tatra saadhanav.rttir ya.h "sabda.h sattvanibandhana.h  
2.336cd: na sa pradhaanabhuutasya saadhyasyaarthasya vaacaka.h 
2.337ab: svaarthamaatra.m prakaa"syaasau saapek.so vinivartate  
2.337cd: arthas tu tasya sa.mbandhii prakalpayati sa.mnidhim 
2.338ab: paaraarthyasyaavi"si.s.tatvaan na "sabdaac chabdasa.mnidhi.h 
2.338cd: naarthaac chabdasya saa.mnidhya.m na "sabdaad arthasa.mnidhi.h
2.339ab: na.s.taruupam ivaakhyaatam aak.sipta.m karmavaacinaa  
2.339cd: yadi praapta.m pradhaanatva.m yugapad bhaavasattvayo.h 
2.340ab: tais tu naamasaruupatvam aakhyaatasyaasya var.nyate  
2.340cd: anvayavyatirekaabhyaa.m vyavahaaro vibhajyate 
2.341ab: na caapi ruupaat sa.mdehe vaacakatva.m nivartate  
2.341cd: ardha.m pa"sor iti yathaa saamarthyaat tad dhi kalpate
2.342ab: sarva.m sattvapada.m "suddha.m yadi bhaavanibandhanam
2.342cd: sa.msarge ca vibhakto .asya tasyaartho na p.rthag yadi 
2.343ab: kriyaapradhaanam aakhyaata.m naamnaa.m sattvapradhaanataa 
2.343cd: catvaari padajaataani sarvam etad virudhyate 
2.344ab: vaakyasya buddhau nityatvam arthayoga.m ca laukikam
2.344cd: d.r.s.tvaa catu.s.tva.m naastiiti vadaty audumbaraaya.na.h 
2.345ab: vyaaptimaa.m"s ca laghu"s caiva vyavahaara.h padaa"sraya.h 
2.345cd: loke "saastre ca kaaryaartha.m vibhaagenaiva kalpita.h 
2.346ab: na loke pratipatt.R.naam arthayogaat prasiddhaya.h  
2.346cd: tasmaad alaukiko vaakyaad anya.h ka"s cin na vidyate
2.347ab: anyatra "sruuyamaa.nai"s ca li"ngair vaakyai"s ca suucitaa.h  
2.347cd: svaarthaa eva pratiiyante ruupaabhedaad alak.sitaa.h 
2.348ab: utsargavaakye yat tyaktam a"sabdam iva "sabdavat  
2.348cd: tad baadhake.su vaakye.su "srutam anyatra gamyate
2.349ab: braahma.naanaa.m "srutir dadhni prakraantaa maa.tharaad vinaa 
2.349cd: maa.tharas takrasa.mbandhaat tatraaca.s.te yathaarthataam 
2.350ab: anekaakhyaatayoge .api vaakya.m nyaayaapavaadayo.h 
2.350cd: ekam eve.syate kai"s cid bhinnaruupam iva sthitam 
2.351ab: niyama.h prati.sedha"s ca vidhi"se.sas tathaa sati  
2.351cd: dvitiiye yo lug aakhyaatas tacche.sam aluka.m vidu.h 
2.352ab: niraakaa"nk.saa.ni nirv.rttau pradhaanaani parasparam 
2.352cd: te.saam anupakaaritvaat katha.m syaad ekavaakyataa 
2.353ab: vi"se.savidhinaarthitvaad vaakya"se.so .anumiiyate  
2.353cd: vidheyavan nivartye .arthe tasmaat tulya.m vyapek.sa.nam
2.354ab: sa.mj~naa"sabdaikade"so yas tasya lopo na vidyate 
2.354cd: vi"si.s.taruupaa saa sa.mj~naa k.rtaa ca na nivartate 
2.355ab: sa.mj~naantaraac ca dattaader naanyaa sa.mj~naa pratiiyate 
2.355cd: sa.mj~nina.m devadattaakhya.m datta"sabda.h katha.m vadet 
2.356ab: sarvair avayavais tulya.m sa.mbandha.m samudaayavat  
2.356cd: ke cic chabdasvaruupaa.naa.m manyante sarvasa.mj~nibhi.h  
2.357ab: var.naanaam arthavattva.m tu sa.mj~naanaa.m sa.mj~nibhir bhavet
2.357cd: sa.mbaddho .avayava.h sa.mj~naapraviveke na kalpate 
2.358ab: sarvasvaruupair yugapat sa.mbandhe sati sa.mj~nina.h  
2.358cd: naikade"sasaruupebhyas tatpratyaayanasa.mbhava.h 
2.359ab: ekade"saat tu sa.mghaate ke.saa.m cij jaayate sm.rti.h  
2.359cd: sm.rtes tu vi.sayaac chabdaat sa.mghaataartha.h pratiiyate 
2.360ab: ekade"saat sm.rtir bhinne sa.mghaate niyataa katham  
2.360cd: katha.m pratiiyamaana.h syaac chabdo .arthasyaabhidhaayaka.h 
2.361ab: ekade"sasaruupaas tu tais tair bhedai.h samanvitaa.h  
2.361cd: anuni.spaadina.h "sabdaa.h sa.mj~naasu samavasthitaa.h 
2.362ab: saadhaara.natvaat sa.mdigdhaa.h saamarthyaan niyataa"srayaa.h  
2.362cd: te.saa.m ye saadhavas te.su "saastre lopaadi "si.syate 
2.363ab: tulyaayaam anuni.spattau jye-draa-ghaa ity asaadhava.h  
2.363cd: na hy anvaakhyaayake "saastre te.su dattaadivat sm.rti.h  
2.364ab: k.rta.natvaa"s ca ye "sabdaa nityaa.h khara.nasaadaya.h  
2.364cd: ekadravyopade"sitvaat taan saadhuun sa.mpracak.sate
2.365ab: gotraa.ny eva tu taany aahu.h sa.mj~naa"saktisamanvayaat  
2.365cd: nimittaapek.sa.na.m te.su svaarthe naava"syam i.syate 
2.366ab: vyavahaaraaya niyama.h sa.mj~naanaa.m sa.mj~nini kva cit  
2.366cd: nitya eva tu sa.mbandho .ditthaadi.su gavaadivat 
2.367ab: k.rtakatvaad anityatva.m sa.mbandhasyopapadyate  
2.367cd: sa.mj~naayaa.m saa hi puru.sair yathaakaama.m niyujyate 
2.368ab: yathaa hi paa.msulekhaanaa.m baalakair madhuraadaya.h
2.368cd: sa.mj~naa.h kriyante sarvaasu sa.mj~naasv e.saiva kalpanaa 
2.369ab: v.rddhyaadiinaa.m ca "saastre .asmi~n chaktyavacchedalak.sa.na.h  
2.369cd: ak.rtrimo hi sa.mbandho vi"se.sa.navi"se.syavat 
2.370ab: sa.mj~naa svaruupam aa"sritya nimitte sati laukikii 
2.370cd: kaa cit pravartate kaa cin nimittaasa.mnidhaav api 
2.371ab: "saastre .api mahatii sa.mj~naa svaruupopanibandhanaa  
2.371cd: anumaana.m nimittasya sa.mnidhaane pratiiyate 
2.372ab: aav.rtter anumaana.m vaa saaruupyaat tatra gamyate 
2.372cd: "sabdabhedaanumaana.m vaa "saktibhedasya vaa gati.h 
2.373ab: kva cid vi.sayabhedena k.rtrimaa vyavati.s.thate  
2.373cd: sa.mkhyaayaam ekavi.saya.m vyavasthaana.m dvayor api 
2.374ab: vi.saya.m k.rtrimasyaapi laukika.h kva cid uccaran  
2.374cd: vyaapnoti duuraat sa.mbuddhau tathaa hi graha.na.m dvayo.h 
2.375ab: sa"nghaika"se.sadvandve.su ke cit saamarthyalak.sa.nam  
2.375cd: pratyaa"srayam avasthaana.m kriyaa.naa.m pratijaanate 
2.376ab: bhojana.m phalaruupaabhyaam ekaikasmin samaapyate  
2.376cd: anyathaa hi vyavasthaane na tadartha.h prakalpate 
2.377ab: annaadaanaadiruupaa.m ca sarve t.rptiphalaa.m bhujim  
2.377cd: pratyeka.m pratipadyante na tu naa.tyakriyaam iva
2.378ab: paadyavat saa vibhaagena saamarthyaad avati.s.thate  
2.378cd: bhuji.h karoti bhujyartha.mna tantre.na pradiipavat
2.379ab: d.r"syaadis tu kriyaikaapi tathaabhuute.su karmasu  
2.379cd: aav.rttim antare.naapi samudaayaa"srayaa bhavet 
2.380ab: bhinnavyaapaararuupaa.naa.m vyavahaaraadidar"sane  
2.380cd: kart.R.naa.m dar"sana.m bhinna.m sa.mbhuuyaarthasya saadhakam 
2.381ab: lak.syasya lokasiddhatvaac chaastre li"ngasya dar"sanaat 
2.381cd: arthi.sv aadaik.su bhedena v.rddhisa.mj~naa samaapyate 
2.382ab: "sataadaanapradhaanatvaad da.n.dane "satakarmake  
2.382cd: arthinaa.m gu.nabhede .api sa.mkhyeyo .artho na bhidyate 
2.383ab: sa"nghasyaiva vidheyatvaat kaaryavat pratipaadane 
2.383cd: tatra tantre.na sa.mbandha.h samaasaabhyastasa.mj~nayo.h 
2.384ab: lak.sa.naarthaa "srutir ye.saa.m kaa.m  cid eva kriyaa.m prati  
2.384cd: tair vyastai"s ca samastai"s ca sa dharma upalak.syate 
2.385ab: v.r.salair na prave.s.tavyam ity etasmin g.rhe yathaa  
2.385cd: pratyeka.m sa.mhataanaa.m ca prave"sa.h prati.sidhyate 
2.386ab: sa.mbhuuya tv arthalipsaadiprati.sedhopade"sane  
2.386cd: p.rthag aprati.siddhatvaat prav.rttir na virudhyate 
2.387ab: vyavaayalak.sa.naarthatvaad a.tkupvaa"naadibhis tathaa  
2.387cd: pratyeka.m vaa samastair vaa .natva.m na prati.sidhyate 
2.388ab: anugrahaarthaa bhokt.R.naa.m bhujir aarabhyate yadaa  
2.388cd: de"sakaalaadyabhedena naanug.rh.naati taan asau 
2.389ab: paatraadibhedaan naanaatva.m yasyaikasyopadi"syate 
2.389cd: viparyaye vaa bhinnasya tasyaikatva.m prakalpyate
2.390ab: sa.mhatyaapi ca kurvaa.naa bhedena pratipaaditaa.h  
2.390cd: sva.m sva.m bhojya.m vibhaagena praapta.m sa.mbhuuya bhu~njate 
2.391ab: viipsaayaa vi.sayaabhaavaad virodhaad anyasa.mkhyayaa  
2.391cd: dvidhaa samaaptyayogaac ca "sata.m sa"nghe .avati.s.thate
2.392ab: bhujir dvandvaika"se.saabhyaa.m yatraanyai.h saha "si.syate 
2.392cd: tatraapi lak.sa.naarthatvaad dvidhaa vaakya.m samaapyate 
2.393ab: vaakyaantaraa.naa.m pratyeka.m samaapti.h kai"s cid i.syate  
2.393cd: ruupaantare.na yuktaanaa.m vaakyaanaa.m tena sa.mgraha.h 
2.394ab: na vaakyasyaabhidheyaani bhedavaakyaani kaani cit  
2.394cd: tasmi.ms tuuccarite bhedaa.ms tathaanyaan pratipadyate 
2.395ab: ye.saa.m samasto vaakyaartha.h pratibheda.m samaapyate  
2.395cd: te.saa.m tadaanii.m bhinnasya ki.m padaarthasya sattayaa 
2.396ab: atha tair eva janita.h so .artho bhinne.su vartate  
2.396cd: puurvasyaarthasya tena syaad virodha.h saha vaa sthiti.h  
2.397ab: sahasthitau virodhitva.m syaad vi"si.s.taavi"si.s.tayo.h  
2.397cd: vyabhicaarii tu sa.mbandhas tyaage .arthasya prasajyate 
2.398ab: eka.h saadhaara.no vaacya.h prati"sabdam avasthita.h  
2.398cd: sa"nghe sa"nghi.su caarthaatmaa sa.mnidhaananide"saka.h 
2.399ab: yathaa saadhaara.ne svatva.m tyaagasya ca phala.m dhane  
2.399cd: priiti"s caavikalaa tadvat sa.mbandho .arthena tadvataam 
2.400ab: var.naanaam arthavattaayaa.m tenaivaarthena tadvati 
2.400cd: samudaaye na caikatva.m bhedena vyavati.s.thate 
2.401ab: ekenaiva pradiipena sarve saadhaara.na.m dhanam 
2.401cd: pa"syanti tadvad ekena supaa sa.mkhyaabhidhiiyate 
2.402ab: naarthavattaa pade var.ne vaakye caiva.m vi"si.syate 
2.402cd: abhyaasaat prakramo .anyas tu viruddha iva d.r"syate 
2.403ab: viniyogaad .rte "sa bdo na svaarthasya prakaa"saka.h 
2.403cd: arthaabhidhaanasa.mbandham uktidvaara.m pracak.sate 
2.404ab: yathaa pra.nihita.m cak.sur dar"sanaayopakalpate  
2.404cd: tathaabhisa.mhita.h "sabdo bhavaty arthasya vaacaka.h 
2.405ab: kriyaavyaveta.h sa.mbandho d.r.s.ta.h kara.nakarma.no.h  
2.405cd: abhidhaaniyamas tasmaad abhidhaanaabhidheyayo.h
2.406ab: bahu.sv ekaabhidhaane.su sarve.sv ekaarthakaari.tu  
2.406cd: yat prayoktaabhisa.mdhatte "sabdas tatraavati.s.thate 
2.407ab: aamnaaya"sabdaan abhyaase ke cid aahur anarthakaan 
2.407cd: svaruupamaatrav.rtti.m"s ca pare.saa.m pratipaadane 
2.408ab: abhidhaanakriyaayogaad arthasya pratipaadakaan  
2.408cd: niyogabhedaan manyante taan evaikatvadar"sina.h
2.409ab: te.saam atyantanaanaatva.m naanaatvavyavahaari.na.h  
2.409cd: ak.saadiinaam iva praahur ekajaatisamanvayaat 
2.410ab: prayogaad abhisa.mdhaanam anyad e.su na vidyate 
2.410cd: vi.saye yata"saktitvaat sa tu tatra vyavasthita.h 
2.411ab: naanaatvasyaiva sa.mj~naanam arthaprakara.naadibhi.h  
2.411cd: na jaatv arthaantare v.rttir anyaarthaanaa.m katha.m ca na 
2.412ab: padaruupa.m ca yad vaakyam astitvopanibandhanam  
2.412cd: kaama.m vimar"sas tatraaya.m na vaakyaavayave pade 
2.413ab: yathaivaanarthakair var.nair vi"si.s.to .artho .abhidhiiyate 
2.413cd: padair anarthakair eva.m vi"si.t.to .artho .abhidhiiyate
2.414ab: yad antaraale j~naana.m tu padaarthe.suupajaayate  
2.414cd: pratipatter upaayo .asau prakramaanavadhaara.naat 
2.415ab: puurvair arthair anugato yathaarthaatmaa para.h para.h  
2.415cd: sa.msarga eva prakraantas tathaanye.sv arthavastu.su 
2.416ab: a"ngiik.rte tu ke.saa.m cit saadhyenaarthena saadhane 
2.416cd: aadhaaraniyamaarthaiva saadhanaanaa.m puna.h "sruti.h 
2.417ab: aadhaare niyamaabhaavaat tadaak.sepo na vidyate 
2.417cd: saamarthyaat sa.mbhavas tasya "srutis tv anyaniv.rttaye
2.418ab: kriyaa kriyaantaraad bhinnaa niyataadhaarasaadhanaa 
2.418cd: prakraantaa pratipatt.R.naa.m bhedaa.h sa.mbodhahetava.h 
2.419ab: avibhaaga.m tu "sabdebhya.h kramavadbhyo .apadakramam 
2.419cd: prakaa"sate tadanye.saa.m vaakya.m vaakyaartha eva ca 
2.420ab: svaruupa.m vidyate yasya tasyaatmaa na niruupyate  
2.420cd: naasti yasya svaruupa.m tu tasyaivaatmaa niruupyate 
2.421ab: a"sabdam apare .arthasya ruupanirdhaara.na.m vidu.h  
2.421cd: arthaavabhaasaruupaa ca "sabdebhyo jaayate sm.rti.h  
2.422ab: anyathaivaagnisa.mbandhaad daaha.m dagdho .abhimanyate 
2.422cd: anyathaa daaha"sabdena daahaartha.h sa.mpratiiyate
2.423ab: p.rtha"nnivi.s.tatattvaanaa.m p.rthagarthaanupaatinaam  
2.423cd: indriyaa.naa.m yathaa kaaryam .rte dehaan na kalpate 
2.424ab: tathaa padaanaa.m sarve.saa.m p.rthagarthanive"sinaam 
2.424cd: vaakyebhya.h pravibhaktaanaam arthavattaa na vidyate 
2.425ab: sa.msargaruupa.m sa.ms.r.s.te.sv arthavastu.su g.rhyate  
2.425cd: naatropaakhyaayate tattvam apadaarthasya dar"sanaat 
2.426ab: dar"sanasyaapi yat satya.m na tathaa dar"sana.m sthitam  
2.426cd: vastu sa.msargaruupe.na tad aruupa.m niruupyate 
2.427ab: astitvenaanu.sakto vaa niv.rttyaatmani vaa sthita.h 
2.427cd: artho .abhidhiiyate yasmaad ato vaakya.m prayujyate 
2.428ab: kriyaanu.sa"nge.na vinaa na padaartha.h pratiiyate 
2.428cd: satyo vaa vipariito vaa vyavahaare na so .asty ata.h 
2.429ab: sad ity etat tu yad vaakya.m tad abhuud asti neti vaa  
2.429cd: kriyaabhidhaanasa.mbandham antare.na na gamyate 
2.430ab: aakhyaatapadavaacye .arthe saadhanopanibandhane  
2.430cd: vinaa sattvaabhidhaanena naakaa"nk.saa vinivartate 
2.431ab: praadhaanyaat tu kriyaa puurvam arthasya pravibhajyate 
2.431cd: saadhyaprayuktaany a"ngaani phala.m tasya prayojakam 
2.432ab: prayoktaivaabhisa.mdhatte saadhyasaadhanaruupataam  
2.432cd: arthasya caabhisa.mbandhakalpanaa.m prasamiihate 
2.433ab: pacikriyaa.m karotiiti karmatvenaabhidhiiyate  
2.433cd: pakti.h kara.naruupa.m tu saadhyatvena pratiiyate 
2.434ab: yo .a.m"so yenopakaare.na prayokt.R.naa.m vivak.sita.h  
2.434cd: arthasya sarva"saktitvaat sa tathaiva vyavasthita.h 
2.435ab: aaraadv.rtti.su sa.mbandha.h kadaa cid abhidhiiyate 
2.435cd: aa"sli.s.to yo .anupa"sli.s.ta.h sa kadaa cit pratiiyate 
2.436ab: sa.ms.r.s.taanaa.m vibhaktatva.m sa.msarga"s ca vivekinaam  
2.436cd: naanaatmakaanaam ekatva.m naanaatva.m ca viparyaye 
2.437ab: sarvaatmakatvaad arthasya nairaatmyaad vaa vyavasthitam  
2.437cd: atyantayata"saktitvaac chabda eva nibandhanam 
2.438ab: vastuupalak.sa.na.h "sabdo nopakaarasya vaacaka.h  
2.438cd: na sva"sakti.h padaarthaanaa.m sa.mspra.s.tu.m tena "sakyate 
2.439ab: sa.mbandhidharmaa sa.myoga.h sva"sabdenaabhidhiiyate  
2.439cd: sa.mbandha.h samavaayas tu sa.mbandhitvena gamyate 
2.440ab: lak.sa.naad vyavati.s.thante padaarthaa na tu vastuta.h  
2.440cd: upakaaraat sa evaartha.h katha.m cid anugamyate 
2.441ab: vaakyaartho yo .abhisa.mbandho na tasyaatmaa kva cit sthita.h 
2.441cd: vyavahaare padaarthaanaa.m tam aatmaana.m pracak.sate 
2.442ab: padaarthe samudaaye vaa samaapto naiva vaa kva cit  
2.442cd: padaartharuupabhedena tasyaatmaa pravibhajyate 
2.443ab: anvaakhyaanaaya yo bheda.h pratipattinibandhanam 
2.443cd: saakaa"nk.saavayava.m bhede tenaanyad upavar.nyate
2.444ab: aneka"sakter ekasya pravibhaago .anugamyate 
2.444cd: ekaarthatva.m hi vaakyasya maatrayaapi pratiiyate
2.445ab: sa.mpratyayaarthaad baahyo .artha.h sann asan vaa vibhajyate  
2.445cd: baahyiik.rtya vibhaagas tu "saktyapoddhaaralak.sa.na.h 
2.446ab: pratyayaarthaatmaniyataa.h "saktayo na vyavasthitaa.h  
2.446cd: anyatra ca tato ruupa.m na taasaam upalabhyate 
2.447ab: bahu.sv api ti"nante.su saakaa"nk.se.sv ekavaakyataa  
2.447cd: ti"naa ti"nbhyo nighaatasya paryudaasas tathaarthavaan 
2.448ab: ekati"n yasya vaakya.m tu "saastre niyatalak.sa.nam  
2.448cd: tasyaati"ngraha.nenaartho vaakyabhedaan na vidyate 
2.449ab: ti"nantaantarayukte.su yuktayukte.su vaa puna.h  
2.449cd: m.rga.h pa"syata yaatiiti bhedaabhedau na ti.s.thata.h 
2.450ab: itikartavyataarthasya saamarthyaad yatra kaa"nk.syate  
2.450cd: a"sabdalak.sa.naakaa"nk.sa.m samaaptaartha.m tad ucyate
2.451ab: tattvaanvaakhyaanamaatre tu yaavaan artho .anu.sajyate
2.451cd: vinaapi tatprayoge.na "sruter vaakya.m samaapyate
2.452ab: ca"nkramyamaa.no .adhii.svaatra japa.m"s ca"nkrama.na.m kuru  
2.452cd: taadarthyasyaavi"se.se .api "sabdaadbheda.h pratiiyate 
2.453ab: phalavanta.h kriyaabhedaa.h kriyaantaranibandhanaa.h  
2.453cd: asa.mkhyaataa.h kramodde"sair ekaakhyaatanidar"sitaa.h 
2.454ab: niv.rttabhedaa sarvaiva kriyaakhyaate .abhidhiiyate 
2.454cd: "sruter a"sakyaa bhedaanaa.m pravibhaagaprakalpanaa 
2.455ab: a"svamedhena yak.syante raajaana.h sattram aasate  
2.455cd: braahma.naa iti naakhyaataruupaad bheda.h pratiiyate 
2.456ab: sak.rc chrutaa saptada"sasv anaav.rttaapi yaa kriyaa  
2.456cd: praajaapatye.su saamarthyaat saa bheda.m pratipadyate 
2.457ab: devadattaadi.su bhuji.h pratyekam avati.s.thate  
2.457cd: pratisvatantra.m vaakya.m  vaa bhedena pratipadyate 
2.458ab: uccaara.ne tu vaakyaanaam anyad ruupa.m na g.rhyate  
2.458cd: pratipattau tu bhinnaanaam anyad ruupa.m pratiiyate 
2.459ab: eka.m graha.navaakya.m ca saamaanyenaabhidhiiyate  
2.459cd: kartariiti yathaa tac ca pa"svaadi.su vibhajyate 
2.460ab: yady aakaa"nk.saa nivarteta tadbhuutasya sak.rc chrutau  
2.460cd: naivaanyenaabhisa.mbandha.m tad upeyaat katha.m ca na 
2.461ab: ekaruupam anekaartha.m tasmaad upanibandhanam  
2.461cd: yonir vibhaagavaakyaanaa.m tebhyo .ananyad iva sthitam 
2.462ab: kva cit kriyaa vyaktibhaagair upakaare pravartate  
2.462cd: saamaanyabhaaga evaasyaa.h kva cid arthasya saadhaka.h 
2.463ab: kaalabhinnaa"s ca ye bhedaa ye caapy u.s.traasikaadi.su  
2.463cd: prakrame jaatibhaagasya "sabdaatmaa tair na bhidyate 
2.464ab: ekasa.mkhye.su bhede.su bhinnaa jaatyaadibhi.h kriyaa.h  
2.464cd: bhedena viniyujyante tacchabdasya sak.rc chrutau 
2.465ab: ak.saadi.su yathaa bhinnaa bhak.sibha~njidivikriyaa.h  
2.465cd: prayogakaalaabhede .api pratibheda.m p.rthak sthitaa.h 
2.466ab: ak.saa.naa.m tantri.naa.m tantram upaayas tulyaruupataa  
2.466cd: e.saa.m kramo vibhaktaanaa.m tannibaddhaa sak.rc chruti.h 
2.467ab: dvaav apy upaayau "sabdaanaa.m prayoge samavasthitau  
2.467cd: kramo vaa yaugapadya.m vaa yau loko naativartate 
2.468ab: krame vibhajyate ruupa.m yaugapadye na bhidyate  
2.468cd: kriyaa tu yaugapadye .api kramaruupaanupaatinii 
2.469ab: bhedasa.msarga"saktii dve "sabdaad bhinne iva sthite  
2.469cd: yaugapadye .apy anekena prayoge bhidyate "sruti.h
2.470ab: abhinno ruupabhedena ya eko .artho vivak.sita.h  
2.470cd: tasyaavayavadharme.na samudaayo .anug.rhyate 
2.471ab: bhedanirvacane tv asya pratyeka.m vaa samaapyate  
2.471cd: "srutir vacanabhinnaa vaa vaakyabhede .avati.s.thate 
2.472ab: tatraikavacanaanto vaa so .ak.sa"sabda.h prayujyate  
2.472cd: pratyeka.m vaa bahutvena pravibhaago yathaa"sruti 
2.473ab: dvi.s.thaani yaani vaakyaani te.sv apy ekatvadar"sinaam  
2.473cd: aneka"sakter ekasya sva"sakti.h pravibhajyate 
2.474ab: atyantabhinnayor vaa syaat prayoge tantralak.sa.na.h 
2.474cd: upaayas tatra sa.msarga.h pratipatt.r.su bhidyate 
2.475ab: bhedenaadhigatau puurva.m "sabdau tulya"srutii puna.h  
2.475cd: tantre.na pratipattaara.h prayoktraa pratipaaditaa.h 
2.476ab: ekasyaapi vivak.saayaam anuni.spadyate para.h  
2.476cd: vinaabhisa.mdhinaa "sabda.h "saktiruupa.h prakaa"sate 
2.477ab: anekaa "saktir ekasya yugapac chruuyate kva cit  
2.477cd: agni.h prakaa"sadaahaabhyaam ekatraapi niyujyate 
2.478ab: aav.rtti"saktibhinnaarthe vaakye sak.rd api "srute  
2.478cd: li"ngaad vaa tantradharmaad vaa vibhaago vyavati.s.thate 
2.479ab: sa.mprasaara.nasa.mj~naayaa.m li"ngaabhyaa.m var.navaakyayo.h  
2.479cd: pravibhaagas tathaa suutra ekasminn eva jaayate  
2.480ab: tathaa dvirvacane .aciiti tantropaayaad alak.sa.na.h  
2.480cd: eka"se.se.na nirde"so bhaa.sya eva pradar"sita.h 
2.481ab: praaye.na sa.mk.separuciin alpavidyaaparigrahaan  
2.481cd: sa.mpraapya vaiyaakara.naan sa.mgrahe .astam upaagate 
2.482ab: k.rte .atha paata~njalinaa guru.naa tiirthadar"sinaa  
2.482cd: sarve.saa.m nyaayabiijaanaa.m mahaabhaa.sye nibandhane 
2.483ab: alabdhagaadhe gaambhiiryaad uttaana iva sau.s.thavaat  
2.483cd: tasminn ak.rtabuddhiinaa.m naivaavaasthita ni"scaya.h 
2.484ab: vaijisaubhavaharyak.sai.h "su.skatarkaanusaaribhi.h  
2.484cd: aar.se viplaavite granthe sa.mgrahapratika~ncuke 
2.485ab: ya.h paata~njali"si.syebhyo bhra.s.to vyaakara.naagama.h  
2.485cd: kaalena daak.si.naatye.su granthamaatro vyavasthita.h 
2.486ab: parvataad aagama.m labdhvaa bhaa.syabiijaanusaaribhi.h  
2.486cd: sa niito bahu"saakhatva.m caandraacaaryaadibhi.h puna.h
2.487ab: nyaayaprasthaanamaargaa.ms taan abhyasya sva.m ca dar"sanam  
2.487cd: pra.niito guru.naasmaakam ayam aagamasa.mgraha.h 
2.488ab: vartmanaam atra ke.saa.m cid vastumaatram udaah.rtam  
2.488cd: kaa.n.de t.rtiiye nyak.se.na bhavi.syati vicaara.naa
2.489ab: praj~naa viveka.m labhate bhinnair aagamadar"sanai.h  
2.489cd: kiyad vaa "sakyam unnetu.m svatarkam anudhaavataa 
2.490ab: tat tad utprek.samaa.naanaa.m puraa.nair aagamair vinaa  
2.490cd: anupaasitav.rddhaanaa.m vidyaa naatiprasiidati 

// iti bhart.rharik.rte vaakyapadiiye vaakyakaa.n.da.m samaaptam //

3. padakaa.n.dam

3.1. jaatisamudde"sa.h

3.1.1ab: dvidhaa kai"s cit pada.m bhinna.m caturdhaa pa~ncadhaapi vaa  
3.1.1cd: apoddh.rtyaiva vaakyebhya.h prak.rtipratyayaadivat 
3.1.2ab: padaarthaanaam apoddhaare jaatir vaa dravyam eva vaa  
3.1.2cd: padaarthau sarva"sabdaanaa.m nityaav evopavar.nitau 
3.1.3ab: ke.saa.m cit saahacarye.na jaati.h "saktyupalak.sa.nam  
3.1.3cd: khadiraadi.sv a"sakte.su "sakta.h pratinidhiiyate
3.1.4ab: asvaatantryaphalo bandhi.h pramaa.naadiiva "si.syate  
3.1.4cd: ato jaatyabhidhaane .api "saktihiina.m na g.rhyate 
3.1.5ab: sa.m"sle.samaatra.m badhnaatir yadi syaat tu vivak.sita.h  
3.1.5cd: "saktyaa"sraye tato li"nga.m pramaa.naadyanu"saasanam 
3.1.6ab: svajaati.h prathama.m "sabdai.h sarvair evaabhidhiiyate  
3.1.6cd: tato .arthajaatiruupe.su tadadhyaaropakalpanaa
3.1.7ab: yathaa rakte gu.ne tattva.m ka.saaye vyapadi"syate  
3.1.7cd: sa.myogisa.mnikar.saac ca vastraadi.sv api g.rhyate 
3.1.8ab: tathaa "sabdaarthasa.mbandhaac chabde jaatir avasthitaa  
3.1.8cd: vyapade"se .arthajaatiinaa.m jaatikaaryaaya kalpate 
3.1.9ab: jaatj"sabdaika"se.se saa jaatiinaa.m jaatir i.syate  
3.1.9cd: "sabdajaataya ity atra tajjaati.h "sabdajaati.su
3.1.10ab: yaa "sabdajaati"sabde.su "sabdebhyo bhinnalak.sa.naa  
3.1.10cd: jaati.h saa "sabdajaatitvam avyatikramya vartate 
3.1.11ab: arthajaatyabhidhaane .api sarve jaatyabhidhaayina.h  
3.1.11cd: vyaapaaralak.sa.naa yasmaat padaarthaa.h samavasthitaa.h 
3.1.12ab: jaatau padaarthe jaatir vaa vise.so vaapi jaativat  
3.1.12cd: "sabdair apek.syate yasmaad atas te jaativaacina.h 
3.1.13ab: dravyadharmaa padaarthe tu dravye sarvo .artha ucyate  
3.1.13cd: dravyadharmaa"srayaad dravyam ata.h sarvo .artha i.syate 
3.1.14ab: anuprav.rttidharmo vaa jaati.h syaat sarvajaati.su  
3.1.14cd: vyaav.rttidharmasaamaanya.m vi"se.se jaatir i.syate 
3.1.15ab: sa.myogidharmabhedena de"se ca parikalpite  
3.1.15cd: te.su de"se.su saamaanyam aakaa"sasyaapi vidyate 
3.1.16ab: ade"saanaa.m gha.taadiinaa.m de"saa.h sa.mbandhino yathaa  
3.1.16cd: aakaa"sasyaapy ade"sasya de"saa.h sa.myoginas tathaa 
3.1.17ab: bhinnavastvaa"srayaa buddhi.h sa.myogi.sv anuvartate  
3.1.17cd: samavaayi.su bhedasya graha.na.m vinivartate
3.1.18ab: ata.h sa.myogide"saanaa.m gau.natva.m parikalpyate 
3.1.18cd: avivekaat prade"sebhyo mukhyatva.m samavaayinaam 
3.1.19ab: anuprav.rttiruupaa yaa prakhyaa taam aak.rti.m vidu.h  
3.1.19cd: ke cid vyaav.rttiruupaa.m tu dravyatvena pracak.sate
3.1.20ab: bhinnaa iti paropaadhir abhinnaa iti vaa puna.h  
3.1.20cd: bhaavaatmasu prapa~nco .aya.m sa.ms.r.s.te.sv eva jaayate
3.1.21ab: naikatva.m naapi naanaatva.m na sattva.m na ca naastitaa  
3.1.21cd: aatmatattve.su bhaavaanaam asa.ms.r.s.te.su vidyate  
3.1.22ab: sarva"saktyaatmabhuutatvam ekasyaiveti nir.naye  
3.1.22cd: bhaavaanaam aatmabhedasya kalpanaa syaad anarthikaa  
3.1.23ab: tasmaad dravyaadaya.h sarvaa.h "saktayo bhinnalak.sa.naa.h  
3.1.23cd: sa.ms.r.s.taa.h puru.saarthasya saadhikaa na tu kevalaa.h 
3.1.24ab: yathaiva cendriyaadiinaam aatmabhuutaa samagrataa  
3.1.24cd: tathaa sa.mbandhisa.mbandhasa.msarge .api pratiiyate 
3.1.25ab: na tad utpadyate ki.m cid yasya jaatir na vidyate 
3.1.25cd: aatmaabhivyaktaye jaati.h kaara.naanaa.m prayojikaa 
3.1.26ab: kaara.ne.su pada.m k.rtvaa nityaanitye.su jaataya.h  
3.1.26cd: kva cit kaarye.sv abhivyaktim upayaanti puna.h puna.h 
3.1.27ab: nirvartyamaana.m yat karma jaatis tatraapi saadhanam  
3.1.27cd: svaa"srayasyaabhinicpattyai saa kriyaayaa.h prayojikaa 
3.1.28ab: vidhau vaa prati.sedhe vaa braahma.natvaadi saadhanam  
3.1.28cd: vyaktyaa"sritaa"sritaa jaate.h sa.mkhyaajaatir vi"se.sikaa 
3.1.29ab: yathaa jalaadibhir vyakta.m mukham evaabhidhiiyate  
3.1.29cd: tathaa dravyair abhivyaktaa jaatir evaabhidhiiyate
3.1.30ab: yathendriyagato bheda indriyagraha.naad .rte  
3.1.30cd: indriyaarthe.svad.r"syo .api j~naanabhedaaya kalpate 
3.1.31ab: tathaatmaruupagraha.naat ke.saa.m cid vyaktayo vinaa  
3.1.31cd: saamaanyaj~naanabhedaanaam upayaanti nimittataam 
3.1.32ab: satyaasatyau tu yau bhaagau pratibhaava.m vyavasthitau  
3.1.32cd: satya.m yat tatra saa jaatir asatyaa vyaktaya.h sm.rtaa.h 
3.1.33ab: sa.mbandhibhedaat sattaiva bhidyamaanaa gavaadi.su  
3.1.33cd: jaatir ity ucyate tasyaa.m sarve "sabdaa vyavasthitaa.h 
3.1.34ab: taa.m praatipadikaartha.m ca dhaatvartha.m ca pracak.sate 
3.1.34cd: saa nityaa saa mahaan aatmaa taam aahus tvatalaadaya.h 
3.1.35ab: praaptakramaa vi"se.se.su kriyaa saivaabhidhiiyate  
3.1.35cd: kramaruupasya sa.mhaare tat sattvam iti kathyate 
3.1.36ab: saiva bhaavavikaareu .sa.d avasthaa.h prapadyate  
3.1.36cd: krame.na "saktibhi.h svaabhir eva.m pratyavabhaasate 
3.1.37ab: aatmabhuuta.h kramo .apy asyaa yatreda.m kaaladar"sanam  
3.1.37cd: paurvaaparyaadiruupe.na pravibhaktam iva sthitam 
3.1.38ab: tirobhaavaabhyupagame bhaavaanaa.m saiva naastitaa 
3.1.38cd: labdhakrame tirobhaave na"syatiiti pratiiyate 
3.1.39ab: puurvasmaat pracyutaa dharmaad apraaptaa cottara.m padam
3.1.39cd: tadantaraale bhedaanaam aa"srayaaj janma kathyate 
3.1.40ab: aa"sraya.h svaatmamaatraa vaa bhaavaa vaa vyatireki.na.h  
3.1.40cd: sva"saktayo vaa sattaayaa bhedadar"sanahetava.h  
3.1.41ab: p.rthivyaadi.sv abhivyaktau na sa.msthaanam apek.sate  
3.1.41cd: anucchinnaa"srayaaj jaatir anitye .apy aa"sraye sthitaa 
3.1.42ab: anucchedyaa"srayaam eke sarvaa.m jaati.m pracak.sate  
3.1.42cd: na yaugapadya.m pralaye sarvasyeti vyavasthitaa.h 
3.1.43ab: prak.rtau praviliine.su bhede.sv ekatvadar"sinaam  
3.1.43cd: dravyasattva.m prapadyante svaa"srayaa eva jaataya.h 
3.1.44ab: braahma.natvaadayo bhaavaa.h sarvapraa.ni.sv avasthitaa.h  
3.1.44cd: abhivyaktaa.h svakaaryaa.naa.m saadhakaa ity api sm.rti.h 
3.1.45ab: citraadi.sv apy abhivyaktir jaatiinaa.m kai"s cid i.syate  
3.1.45cd: praa.nyaa"sritaas tu taa.h praaptau nimitta.m pu.nyapaapayo.h
3.1.46ab: j~naana.m tv asmadvi"si.s.taanaa.m taasu sarvendriya.m vidu.h  
3.1.46cd: abhyaasaan ma.niruupyaadivi"se.se.sv iva tadvidaam 
3.1.47ab: jaatyutpalaadigandhaadau bhedatattva.m yad aa"sritam  
3.1.47cd: tad bhaavapratyayair loke .anityatvaan naabhidhiiyate 
3.1.48ab: asva"sabdaabhidhaanaas tu narasi.mhaadijaataya.h  
3.1.48cd: saruupaavayavevaanyaa taasu "srutir avasthitaa 
3.1.49ab: jaatyavasthaaparicchede sa.mkhyaa sa.mkhyaatvam eva vaa 
3.1.49cd: viprakar.se .api sa.msargaad upakaaraaya kalpate
3.1.50ab: lak.sa.naa "sabdasa.mskaare vyaapaara.h kaaryasiddhaye 
3.1.50cd: sa.mkhyaakarmaadi"saktiinaa.m "srutisaamye .api d.r"syate
3.1.51ab: na vinaa sa.mkhyayaa ka"s cit sattvabhuuto .artha ucyate 
3.1.51cd: ata.h sarvasya nirde"se sa.mkhyaa syaad avivak.sitaa
3.1.52ab: ekatva.m vaa bahutva.m vaa ke.saa.m cid avivak.sitam  
3.1.52cd: tad dhi jaatyabhidhaanaaya dvitva.m tu syaad vivak.sitam
3.1.53ab: yady etau vyaadhitau syaataa.m deya.m syaad idam au.sadham
3.1.53cd: ity eva.m lak.sa.ne .arthasya dvitva.m syaad avivak.sitam 
3.1.54ab: ekaadi"sabdavaacyaayaa.h karmasv a"ngatvam i.syate 
3.1.54cd: sa.mkhyaayaa.h khanati dvaabhyaam iti ruupaad dhi saa"sritaa  
3.1.55ab: yajeta pa"sunety atra sa.mskaarasyaapi sa.mbhave 
3.1.55cd: yathaa jaatis tathaikatva.m saadhanatvena gamyate 
3.1.56ab: li"ngaat tu syaad dvitiiyaades tad ekatva.m vivak.sitam  
3.1.56cd: ekaarthavi.sayatve ca talli"nga.m jaatisa.mkhyayo.h  
3.1.57ab: anyatraavihitasyaiva sa vidhi.h prathama.m pa"so.h  
3.1.57cd: kriyaayaam a"ngabhaava"s ca tat tv etasmaad vivak.sitam 
3.1.58ab: grahaas tv anyatra vihitaa bhinnasa.mkhyaa.h p.rthak p.rthak
3.1.58cd: praajaapatyaa navety evamaadibhedasamanvitaa.h 
3.1.59ab: a"ngatvena pratiitaanaa.m sa.mmaarge tv a"nginaa.m puna.h 
3.1.59cd: nirde"sa.m prati yaa sa.mkhyaa saa katha.m syaad vivak.sitaa 
3.1.60ab: naanyatra vidhir astiiti sa.mskaaro naapi caa"ngitaa  
3.1.60cd: hetu.h sa.mkhyaavivak.saayaa yatnaat saa hi vivak.sitaa 
3.1.61ab: sa.mmaarjane vi"se.sa"s ca na grahe kva cid aa"srita.h  
3.1.61cd: vihiitaas te ca sa.mskaaryaa.h sarve.saam aa"srayas tata.h 
3.1.62ab: pratyaa"sraya.m samaaptaayaa.m jaataav ekena cet kriyaa  
3.1.62cd: pa"sunaa na prakalpeta tat syaad eva prakalpanam 
3.1.63ab: ekena ca prasiddhaayaa.m kriyaayaa.m yadi sa.mbhavaat  
3.1.63cd: pa"svantaram upaadeyam upaadaanam anarthakam 
3.1.64ab: yathaivaahitagarbhaayaa.m garbhaadhaanam anarthakam  
3.1.64cd: tathaikena prasiddhaayaa.m pa"svantaram anarthakam 
3.1.65ab: taavataarthasya siddhatvaad ekatvasyaavyatikramam 
3.1.65cd: ke cid icchanti na tv atra sa.mkhyaa"ngatvena g.rhyate 
3.1.66ab: dvitiiyaadi tu yal li"ngam uktanyaayaanuvaadi tat  
3.1.66cd: nasa.mkhyaa saadhanatvena jaativat tena gamyate  
3.1.67ab: anvayavyatirekaabhyaa.m sa.mkhyaabhyupagame sati  
3.1.67cd: yukta.m yat saadhanatva.m syaan na tv anyaarthopalak.sa.nam
3.1.68ab: saadhanatve padaarthasya saamarthya.m na prahiiyate  
3.1.68cd: sa.mkhyaavyaapaaradharmo .atas tena li"ngena gamyate  
3.1.69ab: apuurvasya vidheyatvaat praadhaanyam avasiiyate  
3.1.69cd: vihitasya paraarthatvaac che.sabhaava.h pratiiyate 
3.1.70ab: sa.mmaargasya vidheyatvaad anyatra vihite grahe 
3.1.70cd: vidhivaakye "srutaa sa.mkhyaa lak.sa.naayaa.m na baadhyate 
3.1.71ab: vidhivaakyaantare sa.mkhyaa pa"sor naasti virodhinii  
3.1.71cd: tasmaat sagu.na evaasau sahaikatvena gamyate 
3.1.72ab: nirj~naatadravyasa.mbandhe ya.h karma.ny upadi"syate  
3.1.72cd: gu.nas tenaarthitaa tasya dravye.neva pratiiyate 
3.1.73ab: ka"s cid eva gu.no dravye yathaa saamarthyalak.sa.na.h  
3.1.73cd: aadhaaro .api gu.nasyaiva.m praapta.h saamarthyalak.sa.na.h 
3.1.74ab: tayos tu p.rthagarthitve sa.mbandho ya.h pratiiyate  
3.1.74cd: na tasminn upaghaato .asti kalpyam anyan na caa"srutam
3.1.75ab: kriyayaa yo .abhisa.mbandha.h sa "srutipraapitas tayo.h  
3.1.75cd: aa"srayaa"srayi.nor vaakyaan niyamas tv avati.s.thate 
3.1.76ab: tatra dravyagu.naabhaave pratyeka.m syaad vikalpanam 
3.1.76cd: "srutipraapto hi sa.mbandho balavaan vaakyalak.sa.naat 
3.1.77ab: yadaa tu jaati.h "saktir vaa kriyaa.m praty upadi"syate  
3.1.77cd: saamarthyaat sa.mnidhiiyete tatra dravyagu.nau tadaa 
3.1.78ab: jaatiinaa.m ca gu.naanaa.m ca tulye .a"ngatve kriyaa.m prati  
3.1.78cd: gu.naa.h pratinidhiiyante chaagaadiinaa.m na jaataya.h 
3.1.79ab: vyakti"sakte.h samaasannaa jaatayo na tathaa gu.naa.h  
3.1.79cd: saak.saad dravya.m kriyaayogi gu.nas tasmaad vikalpate 
3.1.80ab: saamyenaanyataraabhaave vikalpa.h kai"s cid i.syate 
3.1.80cd: atadgu.no .ata"s chaaga.h syaan me.so vaa tadgu.no bhavet  
3.1.81ab: jaater aa"sritasa.mkhyaayaa.h prav.rttir upalabhyate  
3.1.81cd: sa.mkhyaavi"se.sam uts.rjya kva cit saiva pravartate
3.1.82ab: paraa"ngabhuuta.m saamaanya.m yujyate dravyasa.mkhyayaa  
3.1.82cd: svaartha.m pravartamaana.m tu na sa.mkhyaam avalambate
3.1.83ab: yajeta pa"sunety atra yajyarthaayaa.m pa"su"srutau 
3.1.83cd: k.rtaarthaikena pa"sunaa pradhaana.m bhavati kriyaa 
3.1.84ab: yaavataa.m sa.mbhavo yasya sa kuryaat taavataa.m yadi  
3.1.84cd: aalambhana.m gu.nais tena pradhaana.m syaat prayojitam 
3.1.85ab: sa.mm.rjyamaanatantre tu grahe yatra kriyaa"sruti.h  
3.1.85cd: sa.mkhyaavi"se.sagraha.na.m naiva tatraadriyaamahe
3.1.86ab: "si.syamaa.napare vaakye yad ekagraha.na.m k.rtam 
3.1.86cd: "se.se vi"si.s.tasa.mkhye .api vyakta.m talli"ngadar"sanam 
3.1.87ab: samaasapratyayavidhau yathaa nipatitaa "sruti.h  
3.1.87cd: gu.naanaa.m paratantraa.naa.m nyaayenaivopapadyate 
3.1.88ab: gu.ne .api naa"ngiikriyate pradhaanaantarasiddhaye  
3.1.88cd: sa.mkhyaa kartaa tathaa karma.ny avi"si.s.ta.h pratiiyate 
3.1.89ab: yasyaanyasya prasaktasya niyamaarthaa puna.h "sruti.h  
3.1.89cd: saruupasamudaayaat tu vibhaktir yaa vidhiiyate
3.1.90ab: niv.rttau caritaarthatvaat sa.mkhyaa tatraavivak.sitaa 
3.1.90cd: ekas tatraarthavaan siddha.h samudaayasya vaacaka.h 
3.1.91ab: pratyayasya pradhaanasya samaasasyaapi vaa vidhau  
3.1.91cd: siddha.h sa.mkhyaavivak.saayaa.m sarvathaanugraho gu.ne 
3.1.92ab: abhedaruupa.m saad.r"syam aatmabhuutaa"s ca "saktaya.h 
3.1.92cd: jaatiparyaayavaacitvam e.saam apy upavar.nyate 
3.1.93ab: da.n.dopaaditsayaa da.n.da.m yady api pratipadyate  
3.1.93cd: na tasmaad eva saamarthyaat sa da.n.diiti pratiiyate 
3.1.94ab: necchaanimittaad icchaavaan iti j~naana.m pravartate  
3.1.94cd: tasmaat saty api saamarthye buddhir arthaantaraa"srayaa 
3.1.95ab: svabhaavo .avyapade"syo vaa saamarthya.m vaavati.s.thate  
3.1.95cd: sarvasyaante yatas tasmaad vyavahaaro na kalpate 
3.1.96ab: yadaa bhedaan parityajya buddhyaika iva g.rhyate  
3.1.96cd: vyaktyaatmaiva tadaa tatra buddhir ekaa pravartate
3.1.97ab: bhedaruupair anusyuuta.m yadaikam iva manyate  
3.1.97cd: samuuhaavagrahaa buddhir bahubhyo jaayate tadaa 
3.1.98ab: yadaa sahavivak.saayaam ekabuddhinibandhana.h  
3.1.98cd: baddhaavayavaviccheda.h samudaayo .abhidhiiyate 
3.1.99ab: pratikriya.m samaaptatvaad eko bhedasamanvita.h  
3.1.99cd: dvandve dvitvaadibhedena tadaasaav upagamyate 
3.1.100ab: sak.rtprav.rttaav ekatvam aav.rttau sad.r"saatmataam  
3.1.100cd: bhinnaatmakaanaa.m vyaktiinaa.m bhedaapohaat prapadyate
3.1.101ab: anuprav.rtteti yathaabhinnaa buddhi.h pratiiyate  
3.1.101cd: artho vyaav.rttaruupo .api tathaa tattvena g.rhyate 
3.1.102ab: saruupaa.naa.m ca sarve.saa.m na bhedopanipaatina.h  
3.1.102cd: vidyante vaacakaa.h "sabdaa naapi bhedo .avadhaaryate 
3.1.103ab: j~naana"sabdaarthavi.sayaa vi"se.saa ye vyavasthitaa.h  
3.1.103cd: te.saa.m duravadhaaratvaaj j~naanaadyekatvadar"sanam 
3.1.104ab: j~naane.sv api yathaarthe.su tathaa sarve.su jaataya.h  
3.1.104cd: sa.msargadar"sane santi taa"s caarthasya prasaadhikaa.h 
3.1.105ab: j~neyastham eva saamaanya.m j~naanaanaam upakaarakam  
3.1.105cd: na jaatu j~neyavaj j~naana.m pararuupe.na ruupyate  
3.1.106ab: yathaa jyoti.h prakaa"sena naanyenaabhiprakaa"syate  
3.1.106cd: j~naanaakaaras tathaanyena na j~naanenopag.rhyate 
3.1.107ab: na caatmasamavetasya saamaanyasyaavadhaara.ne  
3.1.107cd: j~naana"sakti.h samarthaa syaaj j~naatasyaanyasya vastuna.h 
3.1.108ab: ayaugapadye j~naanaanaam asyety agraha.na.m na ca  
3.1.108cd: yathopalabdhi smara.nam upalabdhe ca jaayate 
3.1.109ab: gha.taj~naanam iti j~naana.m gha.taj~naanavilak.sa.nam  
3.1.109cd: gha.ta ity api yaj j~naana.m vi.sayopanipaati tat 
3.1.110ab: yato vi.sayaruupe.na j~naanaruupa.m na g.rhyate 
3.1.110cd: artharuupavivikta.m ca svaruupa.m naavadhaaryate 

//iti jaatisamudde"sa.h //

3.2 dravyasamudde"sa.h

3.2.1ab: aatmaa vastu svabhaava"s ca "sariira.m tattvam ity api  
3.2.1cd: dravyam ity asya paryaayaas tac ca nityam iti sm.rtam 
3.2.2ab: satya.m vastu tadaakaarair asatyair avadhaaryate  
3.2.2cd: asatyopaadhibhi.h "sabdai.h satyam evaabhidhiiyate 
3.2.3ab: adhruve.na nimittena devadattag.rha.m yathaa l
3.2.3cd: g.rhiita.m g.rha"sabdena "suddham evaabhidhiiyate
3.2.4ab: suvar.naadi yathaa yukta.m svair aakaarair apaayibhi.h  
3.2.4cd: rucakaadyabhidhaanaanaa.m "suddham evaiti vaacyataam 
3.2.5ab: aakaarai"s ca vyavacchedaat saarvaarthyam avarudhyate  
3.2.5cd: yathaiva cak.suraadiinaa.m saamarthya.m naalikaadibhi.h 
3.2.6ab: te.sv aakaare.su ya.h "sabdas tathaabhuute.su vartate 
3.2.6cd: tattvaatmakatvaat tenaapi nityam evaabhidhiiyate 
3.2.7ab: na tattvaatattvayor bheda iti v.rddhebhya aagama.h  
3.2.7cd: atattvam iti manyante tattvam evaavicaaritam 
3.2.8ab: vikalparuupa.m bhajate tattvam evaavikalpitam  
3.2.8cd: na caatra kaalabhedo .asti kaalabheda"s ca g.rhyate 
3.2.9ab: yathaa vi.sayadharmaa.naa.m j~naane .atyantam asa.mbhava.h  
3.2.9cd: tadaatmeva ca tat siddham atyantam atadaatmakam 
3.2.10ab: tathaa vikaararuupaa.naa.m tattve .atyantam asa.mbhava.h  
3.2.10cd: tadaatmeva ca tat tattvam atyantam atadaatmakam 
3.2.11ab: sat yam aak.rtisa.mhaare yad ante vyavati.s.thate  
3.2.11cd: tan nitya.m "sabdavaacya.m tac chabdaat tac ca na bhidyate
3.2.12ab: na tad asti na tan naasti na tad eka.m na tat p.rthak  
3.2.12cd: na sa.ms.r.s.ta.m vibhakta.m na vik.rta.m na na caanyathaa 
3.2.13ab: tan naasti vidyate tac ca tad eka.m tat p.rthak p.rthak  
3.2.13cd: sa.ms.r.s.ta.m ca vibhakta.m ca vik.rta.m tat tad anyathaa 
3.2.14ab: tasya "sabdaarthasa.mbandharuupam ekasya d.r"syate  
3.2.14cd: tad d.r"sya.m dar"sana.m dra.s.taa dar"sane ca prayojanam 
3.2.15ab: vikaaraapagame satya.m suvar.na.m ku.n.dale yathaa  
3.2.15cd: vikaaraapagame satyaa.m tathaahu.h prak.rti.m paraam 
3.2.16ab: vaacyaa saa sarva"sabdaanaa.m "sabdaa"s ca na p.rthak tata.h  
3.2.16cd: ap.rthaktve ca sa.mbandhas tayor naanaatmanor iva 
3.2.17ab: aatmaa para.h priyo dve.syo vaktaa vaacya.m prayojanam  
3.2.17cd: viruddhaani yathaikasya svapne ruupaa.ni cetasa.h 
3.2.18ab: ajanmani tathaa nit ye paurvaaparyavivarjite  
3.2.18cd: tattve janmaadiruupatva.m viruddham upalabhyate 

// iti dravyasamudde"sa.h //

3.3 sa.mbandhasamudde"sa.h

3.3.1ab: j~naana.m prayoktur baahyo .artha.h svaruupa.m ca pratiiyate  
3.3.1cd: "sabdair uccaritais te.saa.m sa.mbandha.h samavasthita.h 
3.3.2ab: pratipattur bhavaty arthe j~naane vaa sa.m"saya.h kva cit  
3.3.2cd: svaruupe.suupalabhye.su vyabhicaaro na vidyate 
3.3.3ab: asyaaya.m vaacako vaacya iti .sa.s.thyaa pratiiyate  
3.3.3cd: yoga.h "sabdaarthayos tattvam apy ato vyapadi"syate 
3.3.4ab: naabhidhaana.m svadharme.na sa.mbandhasyaasti vaacakam  
3.3.4cd: atyantaparatantratvaad ruupa.m naasyaapadi"syate 
3.3.5ab: upakaaraat sa yatraasti dharmas tatraanugamyate  
3.3.5cd: "saktiinaam api saa "saktir gu.naanaam apy asau gu.na.h 
3.3.6ab: taddharma.nos tu taacchabdya.m sa.myogasamavaayayo.h  
3.3.6cd: tayor apy upakaaraarthaa niyataas tadupaadhaya.h 
3.3.7ab: kaa cid eva hi saavasthaa kaaryaprasavasuucitaa  
3.3.7cd: kasya cit kena cid yasyaa.m sa.myoga upajaayate 
3.3.8ab: niraatmakaanaam utpattau niyama.h kva cid eva ya.h  
3.3.8cd: tenaivaavyapavarga"s ca praaptyabhede sa yatk.rta.h 
3.3.9ab: aatmaantarasya yenaatmaa tadaatmevaavadhaaryate  
3.3.9cd: yata"s caikatvanaanaatva.m tattva.m naadhyavasiiyate
3.3.10ab: taa.m "sakti.m samavaayaakhyaa.m "saktiinaam upakaari.niim  
3.3.10cd: bhedaabhedaav atikraantaam anyathaiva vyavasthitaam 
3.3.11ab: dharma.m sarvapadaarthaanaam atiita.h sarvalak.sa.na.h  
3.3.11cd: anug.rh.naati sa.mbandha iti puurvebhya aagama.h 
3.3.12ab: padaarthiik.rta evaanyai.h sarvatraabhyupagamyate  
3.3.12cd: sa.mbandhas tena "sabdaartha.h pravibhaktu.m na "sakyate
3.3.13ab: samavaayaat sva aadhaara.h svaa ca jaati.h pratiiyate  
3.3.13cd: ekaarthasamavaayaat tu gu.naa.h svaadhaara eva ye 
3.3.14ab: dravyatvasattaasa.myogaa.h svaanyaadhaaropabandhanaa.h  
3.3.14cd: tatprade"savibhaagaa"s ca gu.naa dvitvaadaya"s ca ye 
3.3.15ab: ke cit svaa"srayasa.myuktaa.h ke cit tatsamavaayina.h  
3.3.15cd: sa.myuktasamavete.su samavetaas tathaapare 
3.3.16ab: svaa"sraye.na tu sa.myuktai.h sa.myukta.m vibhu gamyate  
3.3.16cd: samavaayasya sa.mbandho naaparas tatra d.r"syate
3.3.17ab: sa.mbandhasyaavi"si.s.tatvaan na caatra niyamo bhavet  
3.3.17cd: tasmaac chabdaarthayor naiva.m sa.mbandha.h parikalpyate
3.3.18ab: ad.r.s.tav.rttilaabhena yathaa sa.myoga aatmana.h  
3.3.18cd: kva cit svasvaamiyogaakhyo .abhede .anyatraapi sa krama.h 
3.3.19ab: praapti.m tu samavaayaakhyaa.m vaacyadharmaativartiniim  
3.3.19cd: prayoktaa pratipattaa vaa na "sabdair anugacchati 
3.3.20ab: avaacyam iti yad vaacya.m tad avaacyatayaa yadaa 
3.3.20cd: vaacyam ity avasiiyeta vaacyam eva tadaa bhavet 
3.3.21ab: athaapy avaacyam ity eva.m na tad vaacya.m pratiiyate 
3.3.21cd: vivak.sitaasya yaavasthaa saiva naadhyavasiiyate 
3.3.22ab: tathaanyathaa sarvathaa ca yasyaavaacyatvam ucyate  
3.3.22cd: tatraapi naiva saavasthaa tai.h "sabdai.h prati.sidhyate 
3.3.23ab: na hi sa.m"sayaruupe .arthe "se.satvena vyavasthite 
3.3.23cd: avyudaase svaruupasya sa.m"sayo .anya.h pravartate
3.3.24ab: yadaa ca nir.nayaj~naane nir.nayatvena nir.naya.h  
3.3.24cd: prakramyate tadaa j~naana.m svadharme.naavati.s.thate 
3.3.25ab: sarva.m mithyaa braviimiiti naitad vaakya.m vivak.syate  
3.3.25cd: tasya mithyaabhidhaane hi prakraanto .artho na gamyate 
3.3.26ab: na ca vaacakaruupe.na prav.rttasyaasti vaacyataa  
3.3.26cd: pratipaadya.m na tat tatra yenaanyat pratipadyate 
3.3.27ab: asaadhikaa pratij~neti neyam evaabhidhiiyate  
3.3.27cd: yathaa tathaasya dharmo .api naatra ka"s cit pratiiyate  
3.3.28ab: vyaapaarasyaaparo yasmaan na vyaapaaro .asti ka"s ca na  
3.3.28cd: virodham anavasthaa.m vaa tasmaat sarvatra naa"srayet 
3.3.29ab: indriyaa.naa.m svavi.saye.sv anaadir yogyataa yathaa  
3.3.29cd: anaadir arthai.h "sabdaanaa.m sa.mbandho yogyataa tathaa 
3.3.30ab: asaadhur anumaanena vaacaka.h kai"s cid i.syate 
3.3.30cd: vaacakatvaavi"se.se vaa niyama.h pu.nyapaapayo.h 
3.3.31ab: sa.mbandha"sabde sa.mbandho yogyataa.m prati yogyataa  
3.3.31cd: mayaad yogyataasa.mvin maataaputraadiyogavat 
3.3.32ab: "sabda.h kaara.nam arthasya sa hi tenopajanyate  
3.3.32cd: tathaa ca buddhivi.sayaad arthaac chabda.h pratiiyate 
3.3.33ab: bhojanaady api manyante buddhyarthe yad asa.mbhavi  
3.3.33cd: buddhyarthaad eva buddhyarthe jaate tad api d.r"syate  
3.3.34ab: anitye.sv api nityatvam abhidheyaatmanaa sthitam  
3.3.34cd: anityatva.m sva"saktir vaa saa ca nityaan na bhidyate 
3.3.35ab: "sabdenaarthasya sa.mskaaro d.r.s.taad.r.s.taprayojana.h  
3.3.35cd: kriyate so .abhisa.mbandham antare.na katha.m bhavet 
3.3.36ab: naava"syam abhidheye.su sa.mskaara.h sa tathaavidha.h  
3.3.36cd: d.r"syate na ca sa.mbandhas tathaabhuuto vivak.sita.h 
3.3.37ab: sati pratyayahetutva.m sa.mbandha upapadyate  
3.3.37cd: "sabdasyaarthe yatas tatra sa.mbandho .astiiti gamyate 
3.3.38ab: nitye .anitye .api vaapy arthe puru.se.na katha.m ca na 
3.3.38cd: sa.mbandho .ak.rtasa.mbandhai.h "sabdai.h kartu.m na "sakyate 
3.3.39ab: vyapade"se padaarthaanaam anya sattaupacaarikii  
3.3.39cd: sarvaavasthaasu sarve.saam aatmaruupasya dar"sikaa 
3.3.40ab: spha.tikaadi yathaa dravya.m bhinnaruupair upaa"srayai.h  
3.3.40cd: sva"saktiyogaat sa.mbandha.m taadruupye.neva gacchati 
3.3.41ab: tadvac chabdo .api sattaayaam asya.m puurva.m vyavasthita.h  
3.3.41cd: dharmair upaiti sa.mbandham avirodhivirodhibhi.h 
3.3.42ab: eva.m ca prati.sedhye.su prati.sedhaprak.lptaye 
3.3.42cd: aa"srite.suupacaare.na prati.sedha.h pravartate 
3.3.43ab: aatmalaabhasya janmaakhyaa sataa labhya.m ca labhyate  
3.3.43cd: yadi saj jaayate kasmaad athaasaj jaayate katham 
3.3.44ab: sato hi gantur gamana.m sati gamye pravartate 
3.3.44cd: gant.rvac cen na janmaartho na cet tadvan na jaayate 
3.3.45ab: upacarya tu kartaaram abhidhaanaprav.rttaye  
3.3.45cd: puna"s ca karmabhaavena taa.m kriyaa.m ca tadaa"srayaam 
3.3.46ab: athopacaarasattaiva.m vidheyaas tatra laadaya.h 
3.3.46cd: janmanaa tu virodhitvaan mukhyaa sattaa na vidyate 
3.3.47ab: aatmaanam aatmanaa bibhrad astiiti vyapadi"syate  
3.3.47cd: antarbhaavaac ca tenaasau karma.naa na sakarmaka.h 
3.3.48ab: praak ca sattaabhisa.mbandhaan mukhyaa sattaa katha.m bhavet  
3.3.48cd: asa.m"s ca naaste.h kartaa syaad upacaaras tu puurvavat 
3.3.49ab: tasmaad bhinne.su dharme.su virodhi.sv avirodhiniim  
3.3.49cd: virodhikhyaapanaayaiva "sabdais tais tair upaa"sritaam
3.3.50ab: abhinnakaalaam arthe.su bhinnakaale.sv avasthitaam  
3.3.50cd: prav.rttihetu.m sarve.saa.m "sabdaanaam aupacaarikiim 
3.3.51ab: etaa.m sattaa.m padaartho hi na ka"s cid ativartate  
3.3.51cd: saa ca sa.mpratisattaayaa.h p.rthag bhaa.sye nidar"sitaa 
3.3.52ab: prade"sasyaikade"sa.m vaa parato vaa niruupa.nam  
3.3.52cd: viparyayam abhaava.m vaa vyavahaaro .anuvartate 
3.3.53ab: yathendriyasya vaigu.nyaan maatraadhyaaropavaan iva  
3.3.53cd: jaayate pratyayo .arthebhyas tathaivodde"sajaa mati.h 
3.3.54ab: ak.rtsnavi.sayaabhaasa.m "sabda.h pratyayam aa"srita.h  
3.3.54cd: artham aahaanyaruupe.na svaruupe.naaniruupitam 
3.3.55ab: ruupa.navyapade"saabhya.m laukike vartmani sthitau  
3.3.55cd: j~naana.m praty abhilaapa.m ca sad.r"sau baalapa.n.ditau 
3.3.56ab: sarvaartharuupataa "suddhir j~naanasya nirupa"srayaa  
3.3.56cd: tato .apy asya paraa.m "suddhim eke praahur aruupikaam 
3.3.57ab: upaplavo hi j~naanasya baahyaakaaraanupaatitaa  
3.3.57cd: kaalu.syam iva tat tasya sa.msarge vyatibhedajam 
3.3.58ab: yathaa ca j~naanam aalekhaad a"suddhau vyavati.s.thate  
3.3.58cd: tathopaa"srayavaan artha.h svaruupaad viprak.r.syate 
3.3.59ab: evam arthasya "sabdasya j~naanasya ca viparyaye  
3.3.59cd: bhaavaabhaavaav abhedena vyavahaaraanupaatinau 
3.3.60ab: yathaa bhaavam upaa"sritya tadabhaavo .anugamyate  
3.3.60cd: tathaabhaavam upaa"sritya tadbhaavo .apy anugamyate 
3.3.61ab: naabhaavo jaayate bhaavo naiti bhaavo .anupaakhyataam  
3.3.61cd: ekasmaad aatmano .ananyau bhaavaabhaavau vikalpitau 
3.3.62ab: abhaavasyaanupaakhyatvaat kaara.na.m na prasaadhakam  
3.3.62cd: sopaakhyasya tu bhaavasya kaara.na.m ki.m kari.syati 
3.3.63ab: tasmaat sarvam abhaavo vaa bhaavo vaa sarvam i.syate 
3.3.63cd: na tv avasthaantara.m ki.m cid ekasmaat satyata.h sthitam
3.3.64ab: tasmaan naabhaavam icchanti ye loke bhaavavaadina.h|
3.3.64cd: abhaavavaadino vaapi na bhaava.m tattvalak.sa.nam 
3.3.65ab: advaye caiva sarvasmin svabhaavaad ekalak.sa.ne 
3.3.65cd: parikalpe.su maryaadaa vicitraivopalabhyate
3.3.66ab: catasro hi yathaavasthaa nirupaakhye prakalpitaa.h  
3.3.66cd: eva.m dvaividhyam apy etad bhaavaabhaavavyapaa"srayam 
3.3.67ab: avirodhii virodhii vaa sann asan vaapi yuktita.h 
3.3.67cd: kramavaan akramo vaapi naabhaava upapadyate 
3.3.68ab: avirodhii virodhii vaa sann asan vaapi tattvata.h  
3.3.68cd: kramavaan akramo vaapi tena bhaavo na vidyate 
3.3.69ab: abhaave tri.su kaale.su na bhedasyaasti sa.mbhava.h  
3.3.69cd: tasminn asati bhaave .api traikaalya.m naavati.s.thate 
3.3.70ab: aatmatattvaparityaaga.h parato nopapadyate  
3.3.70cd: aatmatattva.m tu parata.h svato vaa nopakalpate 
3.3.71ab: tattve virodho naanaatva upakaaro na ka"s ca na  
3.3.71cd: tattvaanyatvaparltyaage vyavahaaro nivartate 
3.3.72ab: yatra dra.s.taa ca d.r"sya.m ca dar"sana.m caavikalpitam  
3.3.72cd: tasyaivaarthasya satyatva.m "sritaas trayyantavedina.h 
3.3.73ab: saamaanya.m vaa vi"se.sa.m vaa yasmaad aahur vi"se.savat  
3.3.73cd: "sabdaas tasmaad asatye.su bhede.sv eva vyavasthitaa.h 
3.3.74ab: na hy abhaavasya sadbhaave bhaavasyaatmaa prahiiyate  
3.3.74cd: na caabhaavasya naastitve bhaavasyaatmaa prasuuyate 
3.3.75ab: na "saabaleyasyaastitva.m baahuleyasya baadhakam  
3.3.75cd: na "saabaleyo naastiiti baahuleya.h prakalpate
3.3.76ab: abhaavo yadi vastu syaat tatreya.m syaad vicaara.naa  
3.3.76cd: tata"s ca tadabhaave .api syaad vicaaryam ida.m puna.h 
3.3.77ab: avastu syaad atita.m yad vyavahaarasya gocara.h  
3.3.77cd: tatra vastugato bhedo na nirvacanam arhati 
3.3.78ab: apade .arthe padanyaasa.h kaara.nasya na vidyate  
3.3.78cd: atha ca praagasadbhaava.h kaara.ne sati d.r"syate  
3.3.79ab: kaa tasya praagavastheti vastvaa"srltam ida.m puna.h  
3.3.79cd: praag avastheti na hy etad dvayam apy asty avastuni 
3.3.80ab: na cordhvam asti naastiiti vacanaayaanibandhanam  
3.3.80cd: ala.m syaad apadasthaanam etad vaaca.h pracak.sate 
3.3.81ab: atyadbhutaa tv iya.m v.rttir yad abhaaga.m yad akramam
3.3.81cd: bhaavaanaa.m praag abhuutaanaam aatmatattva.m prakaa"sate 
3.3.82ab: vikalpotthaapitenaiva sarvo bhaavena laukika.h  
3.3.82cd: mukhyeneva padaarthena vyavahaaro vidhiiyate 
3.3.83ab: bhaava"saktim ata"s cainaa.m manyante nityavaadina.h  
3.3.83cd: bhaavam eva krama.m praahur na bhaavaad apara.h krama.h 
3.3.84ab: kramaan na yaugapadyasya ka"s cid bhedo .asti tattvata.h  
3.3.84cd: yathaiva bhaavaan naabhaava.h ka"s cid anyo .avasiiyate 
3.3.85ab: kaalasyaapy apara.m kaala.m nirdi"santy eva laukikaa.h  
3.3.85cd: na ca nirde"samaatre.na vyatireko .anugamyate
3.3.86ab: aadhaara.m kalpayan buddhyaa naabhaave vyavati.s.thate  
3.3.86cd: avastu.sv api notprek.saa kasya cit pratibadhyate 
3.3.87ab: tasmaac chaktivibhaagena nitya.h sadasadaatmaka.h 
3.3.87cd: eko .artha.h "sabdavaacyatve bahuruupa.h prakaa"sate 
3.3.88ab: vyavahaara"s ca lokasya padaarthai.h parikalpitai.h  
3.3.88cd: "saastre padaartha.h kaaryaartha.m laukika.h pravibhajyate 

// iti sa.mbandhasamudde"sa.h // 

3.4 bhuuyodravyasamudde"sa.h

3.4.1ab: sa.msargaruupaat sa.mbhuutaa.h sa.mvidruupaad apoddh.rtaa.h  
3.4.1cd: "saastre vibhaktaa vaakyaarthaat prak.rtipratyayaarthavat
3.4.2ab: nimittabhuutaa.h saadhutve "saastraad anumitaatmakaa.h  
3.4.2cd: ke cit padaarthaa vak.syante sa.mk.sepe.na yathaagamam 
3.4.3ab: vastuupalak.sa.na.m yatra sarvanaama prayujyate  
3.4.3cd: dravyam ity ucyate so .artho bhedyatvena vivak.sita.h 

// iti bhuuyodravyasamudde"sa.h //

3.5 gu.nasamudde"sa.h

3.5.1ab: sa.msargi bhedaka.m yad yat savyaapaara.m pratiiyate 
3.5.1cd: gu.natva.m paratantratvaat tasya "saastra udaah.rtam 
3.5.2ab: dravyasyaavyapade"sasya ya upaadiiyate gu.na.h  
3.5.2cd: bhedako vyapade"saaya tatprakar.so .abhidhiiyate
3.5.3ab: sarvasyaiva pradhaanasya na vinaa bhedahetunaa  
3.5.3cd: prakar.so vidyate naapi "sabdasyopaiti vaacyataam 
3.5.4ab: vidyamaanaa.h pradhaane.su na sarve bhedahetava.h  
3.5.4cd: vi"se.sa"sabdair ucyante vyaav.rttaarthaabhidhaayibhi.h 
3.5.5ab: vastuupalak.sa.ne tatra vi"se.so vyaap.rto yadi  
3.5.5cd: prakar.so niyamaabhaavaat syaad avij~naatahetuka.h 
3.5.6ab: sarva.m ca sarvato .ava"sya.m niyamena prak.r.syate  
3.5.6cd: sa.msargi.naa nimittena nik.r.s.tenaadhikena vaa  
3.5.7ab: naapek.sate nimitta.m ca prakar.se vyaap.rta.m yadi 
3.5.7cd: dravyasya syaad upaadaana.m prakar.sa.m praty anarthakam
3.5.8ab: savyaapaaro gu.nas tasmaat svaprakar.sanibandhana.h  
3.5.8cd: dravyaatmaana.m bhinatty eva svaprakar.sa.m nive"sayan 
3.5.9ab: aruupa.m pararuupe.na dravyam aakhyaayate yathaa  
3.5.9cd: aprakar.sa.m prakar.se.na gu.nasyaavi"syate tathaa 

// iti gu.nasamudde"sa.h //

3.6 diksamudde"sa.h

3.6.1ab: dik saadhana.m kriyaa kaala iti vastvabhidhaayina.h  
3.6.1cd: "saktiruupe padaarthaanaam atyantam anavasthitaa.h 
3.6.2ab: vyatirekasya yo hetur avadhipratipaadyayo.h  
3.6.2cd: .rjv ity eva.m yato .anyena vinaa buddhi.h pravartate 
3.6.3ab: karma.no jaatibhedaanaam abhivyaktir yadaa"srayaa  
3.6.3cd: saa svair upaadhibhir bhinnaa "saktir dig iti kathyate 
3.6.4ab: paraaparatve muurtiinaa.m de"sabhedanibandhane  
3.6.4cd: tata eva prakalpete kramaruupe tu kaalata.h 
3.6.5ab: aakaa"sasya prade"sena bhaagai"s caanyai.h p.rthak p.rthak  
3.6.5cd: saa sa.myogavibhaagaanaam upaadhitvaaya kalpate 
3.6.6ab: di"so vyavasthaa de"saanaa.m digvyavasthaa na vidyate  
3.6.6cd: "saktaya.h khalu bhaavaanaam upakaaraprabhaavitaa.h 
3.6.7ab: pratyastaruupaa bhaave.su dik puurvety abhidhiiyate  
3.6.7cd: puurvabuddhir yato dik saa samaakhyaamaatram anyathaa
3.6.8ab: svaa"ngaad vyavasthaa yaa loke na tasyaa.m niyataa di"sa.h  
3.6.8cd: pratya"nmukhasya yat pa"scaat tat purastaad viparyaye
3.6.9ab: de"savyavasthaaniyamodik.su na vyavati.s.thate  
3.6.9cd: ruu.dham apy aparatvena puurvam ity abhidhiiyate 
3.6.10ab: ato bhaa.sitapu.mskatvaat pu.mvadbhaavo na sidhyati  
3.6.10cd: asminn arthe na "sabdena prasava.h kva cid ucyate 
3.6.11ab: dik"sakter abhidhaane tu niyata.m di"si dar"sanam  
3.6.11cd: puurvaadiinaa.m yathaa .sa.s.ter jiivitasyaavadhaara.ne 
3.6.12ab: chaayaabhaabhyaa.m nagaadiinaa.m bhaagabheda.h prakalpate
3.6.12cd: ataddharmasu bhaave.su bhaagabhedo na kalpate 
3.6.13ab: paramaa.nor abhaagasya di"saa bhaago vidhiiyate  
3.6.13cd: bhaagaprakalpanaa"sakti.m prathamaa.m taa.m pracak.sate
3.6.14ab: ade"saa"s caapy abhaagaa"s ca ni.skramaa nirupaa"srayaa.h  
3.6.14cd: bhaavaa.h sa.msargiruupaat tu "saktibheda.h prakalpate 
3.6.15ab: nirbhaagaatmakataa tulyaa paramaa.nor gha.tasya ca  
3.6.15cd: bhaaga.h "saktyantara.m tatra parimaa.na.m ca yat tayo.h
3.6.16ab: yata.h prakalpate bhedo bhedas tatraapi d.r"syate  
3.6.16cd: ad.r.s.toparati.m bhedam ato .ayuktatara.m vidu.h 
3.6.17ab: sarvatra tasya kaaryasya dar"sanaad vibhur i.syate  
3.6.17cd: vibhutvam etad evaahur anya.h kaayavataa.m vidhi.h 
3.6.18ab: caitanyavat sthitaa loke dikkaalaparikalpanaa  
3.6.18cd: prak.rti.m praa.ninaa.m taa.m hi ko .anyathaa sthaapayi.syati 
3.6.19ab: sa.mkaro vyavahaaraa.naa.m prak.rte.h syaad viparyaye  
3.6.19cd: tasmaat tyajann imaan bhaavaan punar evaavalambate 
3.6.20ab: tasyaas tu "sakte.h puurvaadibhedo bhaavaantaraa"sraya.h  
3.6.20cd: bhinnaa dik tena bhedena bhedaayaivopakalpate 
3.6.21ab: avadhitvena caapek.saayoge diglak.sa.no vidhi.h 
3.6.21cd: puurvam as yeti .sa.s.thy eva d.r.s.taa dharmaantaraa"sraye 
3.6.22ab: puurvaadinaa.m viparyaaso .ad.r.s.ta"s caavadhyasa.mkare  
3.6.22cd: .rjv etad asyety etac ca li"nga.m na vyatikiiryate 
3.6.23ab: anta.hkara.nadharmo vaa bahir eva.m prakaa"sate  
3.6.23cd: asyaa.m tv antarbahirbhaava.h prakriyaayaa.m na vidyate
3.6.24ab: ekatvam aasaa.m "saktiinaa.m naanaatva.m veti kalpane  
3.6.24cd: avastupatite j~naatvaa satyato na paraam.r"set 
3.6.25ab: vikalpaatiitatattve.su sa.mketopanibandhanaa.h 
3.6.25cd: bhaave.su vyavahaaraa ye lokas tatraanugamyate 
3.6.26ab: naikatvam asty anaanaatva.m vinaikatvena netarat  
3.6.26cd: paramaarthe tayor e.sa bhedo .atyanta.m na vidyate 
3.6.27ab: na "saktiinaa.m tathaa bhedo yathaa "saktimataa.m sthiti.h 
3.6.27cd: na ca laukikam ekatva.m taasaam aatmasu vidyate
3.6.28ab: naikatva.m vyavati.s.theta naanaatva.m cen na kalpayet
3.6.28cd: naanaatva.m caavahiiyeta yady ekatva.m na kalpayet 

// iti diksamudde"sa.h //

3.7 saadhanasamudde"sa.h

3.7.1ab: svaa"sraye samavetaanaa.m tadvad evaa"srayaantare  
3.7.1cd: kriyaa.naam abhini.spattau saamarthya.m saadhana.m vidu.h 
3.7.2ab: "saktimaa traasam uuhasya vi"svasyaanekadharma.na.h  
3.7.2cd: sarvadaa sarvathaa bhaavaat kva cit ki.m cid vivak.syate 
3.7.3ab: saadhanavyavahaara"s ca buddhyavasthaanibandhana.h  
3.7.3cd: sann asan vaartharuupe.su bhedo buddhyaa prakalpyate 
3.7.4ab: buddhyaa samiihitaikatvaan pa~ncaalaan kurubhir yadaa  
3.7.4cd: punar vibhajate vaktaa tadaapaaya.h pratiiyate 
3.7.5ab: "sabdopahitaruupaa.m"s ca buddher vi.sayataa.m gataan  
3.7.5cd: pratyak.sam iva ka.msaadiin saadhanatvena manyate 
3.7.6ab: buddhiprav.rttiruupa.m ca samaaropyaabhidhaat.rbhi.h  
3.7.6cd: arthe.su "saktibhedaanaa.m kriyate parikalpanaa 
3.7.7ab: vyaktau padaarthe "sabdaader janyamaanasya karma.na.h  
3.7.7cd: saadhanatva.m tathaa siddha.m buddhiruupaprakalpitam 
3.7.8ab: svatantraparatantratve kramaruupa.m ca dar"sitam  
3.7.8cd: niriihe.sv api bhaave.su kalpanopanibandhanam 
3.7.9ab: "saktaya.h "saktimanta"s ca sarve sa.msargavaadinaam  
3.7.9cd: bhaavaas te.sv asva"sabde.su saadhanatva.m niruupyate  
3.7.10ab: gha.tasya d.r"sikarmatve mahattvaadiini saadhanam  
3.7.10cd: ruupasya d.r"sikarmatve ruupatvaadiini saadhanam  
3.7.11ab: svai.h saamaanyavi"se.sai"s ca "saktimanto rasaadaya.h  
3.7.11cd: niyatagraha.naa loke "saktayas taas tathaa"srayai.h  
3.7.12ab: indriyaarthamana.hkart.rsa.mbandha.h saadhana.m kva cit  
3.7.12cd: yad yadaa yadanugraahi tat tadaa tatra saadhanam  
3.7.13ab: sva"sabdair abhidhaane tu sa dharmonaabhidhiiyate 
3.7.13cd: vibhaktyaadibhir evaasaav upakaara.h pratiiyate  
3.7.14ab: nimittabhaavo bhaavaanaam upakaaraartham aa"srita.h 
3.7.14cd: natir aavarjanety eva.m siddha.h saadhanam i.syate  
3.7.15ab: sa tebhyo vyatirikto vaa te.saam aatmaiva vaa tathaa  
3.7.15cd: vyatirekam upaa"sritya saadhanatvena kalpyate  
3.7.16ab: sa.mdar"sana.m praarthanaayaa.m vyavasaaye tv anantaraa  
3.7.16cd: vyavasaayas tathaarambhe saadhanatvaaya kalpate  
3.7.17ab: puurvasmin yaa kriyaa saiva parasmin saadhana.m mataa  
3.7.17cd: sa.mdar"sane tu caitanya.m vi"si.s.ta.m saadhana.m vidu.h  
3.7.18ab: ni.spattimaatre kart.rtva.m sarvatraivaasti kaarake  
3.7.18cd: vyaapaarabhedaapek.saayaa.m kara.natvaadisa.mbhava.h  
3.7.19ab: putrasya janmani yathaa pitro.h kart.rtvam ucyate  
3.7.19cd: ayam asyaam iya.m tv asmaad iti bhedo vivak.sayaa 
3.7.20ab: gu.nakriyaa.naa.m kartaara.h kartraa nyakk.rta"saktaya.h  
3.7.20cd: nyaktaayaam api sa.mpuur.nai.h svair vyaapaarai.h samanvitaa.h 
3.7.21ab: kara.natvaadibhir j~naataa.h kriyaabhedaanupaatibhi.h 
3.7.21cd: svaatantryam uttara.m labdhvaa pradhaane yaanti kart.rtaam  
3.7.22ab: yathaa raaj~naa niyukte.su yoddh.rtva.m yoddh.r.su sthitam  
3.7.22cd: te.su v.rttau tu labhate raajaa jayaparaajayau  
3.7.23ab: tathaa kartraa niyukte.su sarve.sv ekaarthakaari.su  
3.7.23cd: kart.rtva.m kara.natvaader uttara.m na virudhyate  
3.7.24ab: anaa"srite tu vyaapaare nimitta.m hetur i.syate 
3.7.24cd: aa"sritaavadhibhaava.m tu lak.sa.ne lak.sa.na.m vidu.h  
3.7.25ab: dravyaadivi.sayo hetu.h kaaraka.m niyatakriyam  
3.7.25cd: kartaa kartrantaraapek.sa.h kriyaayaa.m hetur i.syate  
3.7.26ab: kriyaayai kara.na.m tasya d.r.s.ta.h pratinidhis tathaa  
3.7.26cd: hetvarthaa tu kriyaa tasmaan na sa pratinidhiiyate  
3.7.27ab: praatilomyaanulomyaabhyaa.m hetur arthasya saadhaka.h  
3.7.27cd: taadarthyam aanulomyena hetutvaanugata.m tu tat  
3.7.28ab: sarvatra sahajaa "saktir yaavaddravyam avasthitaa  
3.7.28cd: kriyaakaale tv abhivyakter aa"srayaad upakaari.nii  
3.7.29ab: ku.dyasyaavara.ne "saktir asyaadiinaa.m vidaara.ne  
3.7.29cd: sarvadaa sa tu san dharma.h kriyaakaale niruupyate 
3.7.30ab: svaa"ngasa.myogina.h paa"saa daityaanaa.m vaaru.naa yathaa  
3.7.30cd: vyajyante vijigii.suu.naa.m dravyaa.naa.m "saktayas tathaa  
3.7.31ab: taik.s.nyagauravakaa.thinyasa.msthaanai.h svair asir yadaa  
3.7.31cd: chedya.m prati vyaapriyate "saktimaan g.rhyate tadaa 
3.7.32ab: praa"n nimittaantarodbhuuta.m kriyaayaa.h kai"s cid i.syate  
3.7.32cd: saadhana.m sahaja.m kai"s cit kriyaanyai.h puurvam i.syate 
3.7.33ab: prav.rttir eva prathama.m kva cid apy anapaa"sritaa  
3.7.33cd: "saktiir ekaadhikara.ne srotovad apakar.sati  
3.7.34ab: apuurva.m kaala"sakti.m vaa kriyaa.m vaa kaalam eva vaa 
3.7.34cd: tam evamlaksanam bhaavam ke cid aahuh katham ca na 
3.7.35ab: nityaa.h .sa.t "saktayo .anye.saa.m bhedaabhedasamanvitaa.h  
3.7.35cd: kriyaasa.msiddhaye .arthe.su jaativat samavasthitaa.h  
3.7.36ab: dravyaakaaraadibhedena taa"s caaparimitaa iva  
3.7.36cd: d.r"syante tattvam aasaa.m tu .sa.t "saktiir naativartate  
3.7.37ab: nimittabhedaad ekaiva bhinnaa "sakti.h pratiiyate  
3.7.37cd: .so.dhaa kart.rtvam evaahus tatprav.rtter nibandhanam  
3.7.38ab: tattve vaa vyatireke vaa vyatirikta.m tad ucyate  
3.7.38cd: "sabdapramaa.nako loka.h sa "saastre.naanugamyate 
3.7.39ab: paramaarthe tu naikatva.m p.rthaktvaad bhinnalak.sa.nam  
3.7.39cd: p.rthaktvaikatvaruupe.na tattvam eva prakaa"sate 
3.7.40ab: yat p.rthaktvam asa.mdigdha.m tad ekatvaan na bhidyate  
3.7.40cd: yad ekatvam asa.mdigdha.m tat p.rthaktvaan na bhidyate  
3.7.41ab: dyau.h k.samaa vaayur aaditya.h saagaraa.h sarito di"sa.h  
3.7.41cd: anta.hkara.natattvasya bhaagaa bahir avasthitaa.h  
3.7.42ab: kaalavicchedaruupe.na tad evaikam avasthitam  
3.7.42cd: sa hy apuurvaaparo bhaava.h kramaruupe.na lak.syate  
3.7.43ab: d.r.s.to hy avyatireke .api vyatireko .anvaye .asati  
3.7.43cd: v.rk.saadyarthaanvayas tasmaad vibhaktyartho .anya i.syate  
3.7.44ab: saamaanya.m kaaraka.m tasya saptaadyaa bhedayonaya.h  
3.7.44cd: .sa.t karmaakhyaadibhedena "se.sabhedas tu saptamii  

karmaadhikaara.h 

3.7.45ab: nirvartya.m ca vikaarya.m ca praapya.m ceti tridhaa matam  
3.7.45cd: tatrepsitatama.m karma caturdhaanyat tu kalpitam 
3.7.46ab: audaasiinyena yat praapya.m yac ca kartur aniipsitam  
3.7.46cd: sa.mj~naantarair anaakhyaata.m yad yac caapy anyapuurvakam  
3.7.47ab: satii vaavidyamaanaa vaa prak.rti.h pari.naaminii  
3.7.47cd: yasya naa"sriyate tasya nirvartyatva.m pracak.sate 
3.7.48ab: prak.rtes tu vivak.saayaa.m vikaarya.m kai"s cid anyathaa  
3.7.48cd: nirvartya.m ca vikaarya.m ca karma "saastre pradar"sitam
3.7.49ab: yad asaj jaayate sad vaa janmanaa yat prakaa"syate  
3.7.49cd: tan nirvartya.m vikaarya.m ca karma dvedhaa vyavasthitam
3.7.50ab: prak.rtyucchedasa.mbhuuta.m ki.m cit kaa.s.thaadibhasmavat  
3.7.50cd: ki.m cid gu.naantarotpattyaa suvar.naadivikaaravat
3.7.51ab: kriyaak.rtaa vi"se.saa.naa.m siddhir yatra na gamyate  
3.7.51cd: dar"sanaad anumaanaad vaa tat praapyam iti kathyate
3.7.52ab: vi"se.salaabha.h sarvatra vidyate dar"sanaadibhi.h  
3.7.52cd: ke.saa.m cit tadabhivyaktisiddhir d.r.s.tivi.saadi.su  
3.7.53ab: aabhaasopagamo vyakti.h so.dhatvam iti karma.na.h  
3.7.53cd: vi"se.saa.h praapyamaa.nasya kriyaasiddhau vyavasthitaa.h  
3.7.54ab: nirvartyaadi.su tat puurvam anubhuuya svatantrataam  
3.7.54cd: kartrantaraa.naa.m vyaapaare karma sa.mpadyate tata.h  
3.7.55ab: tadvyaapaaraviveke .api svavyaapaare vyavasthitam  
3.7.55cd: karmaapadi.s.taaÃllabhate kva cic chaastraa"srayaan vidhiin  
3.7.56ab: niv.rttapre.sa.na.m karma svakriyaavayave sthitam  
3.7.56cd: nivartamaane karmatve sve kart.rtve .avati.s.thate  
3.7.57ab: taani dhaatvantaraa.ny eva pacisidhyativad vidu.h  
3.7.57cd: bhede .api tulyaruupatvaad ekatvaparikalpanaa  
3.7.58ab: ekade"se samuuhe ca vyaapaaraa.naa.m pacaadaya.h  
3.7.58cd: svabhaavata.h pravartante tulyaruupasamanvitaa.h  
3.7.59ab: nyagbhaavanaa nyagbhavana.m ruhau "suddhe pratiiyate 
3.7.59cd: nyagbhaavanaa nyagbhavana.m .nyante .api pratipadyate  
3.7.60ab: avasthaa.m pa~ncamiim aahur .nyante taa.m karmakartari  
3.7.60cd: niv.rttapre.sa.naad dhaato.h praak.rte .arthe .nij ucyate  
3.7.61ab: braviiti pacater artha.m sidhyatir na vinaa .nicaa  
3.7.61cd: sa .nyanta.h pacater arthe praak.rte vyavati.s.thate  
3.7.62ab: ke.saa.m cid devadattaader vyaapaaro ya.h sakarmake  
3.7.62cd: sa vinaa devadattaade.h ka.taadi.su vivak.syate  
3.7.63ab: niv.rttapre.sa.na.m karma svasya kartu.h prayojakam  
3.7.63cd: pre.sa.naantarasa.mbandhe .nyante lenaabhidhiiyate 
3.7.64ab: sad.r"saadi.su yat karmakart.rtva.m pratipadyate  
3.7.64cd: aapattyaapaadane tatra vi.sayatva.m prati kriye  
3.7.65ab: kuta"s cid aah.rtya padam eva.m ca parikalpane 
3.7.65cd: karmasthabhaavakatva.m syaad dar"sanaadyabhidhaayinaam  
3.7.66ab: vi"se.sadar"sana.m yatra kriyaa tatra vyavasthitaa  
3.7.66cd: kriyaavyavasthaa tv anye.saa.m "sabdair eva prakaa"syate  
3.7.67ab: kaalabhaavaadhvade"saanaam antarbhuutakriyaantarai.h  
3.7.67cd: sarvair akarmakair yoge karmatvam upajaayate  
3.7.68ab: aadhaaratvam iva praaptaas te punar dravyakarmasu  
3.7.68cd: kaalaadayo bhinnakak.sya.m yaanti karmatvam uttaram  
3.7.69ab: atas tai.h karmabhir dhaatur yukto .adravyair akarmaka.h  
3.7.69cd: lasya karma.ni bhaave ca nimittatvaaya kalpate  
3.7.70ab: sarva.m caakathita.m karma bhinnakak.sya.m pratiiyate 
3.7.70cd: dhaatvarthodde"sabhedena tan nepsitatama.m kila 
3.7.71ab: pradhaanakarma kathita.m yat kriyaayaa.h prayojakam 
3.7.71cd: tatsiddhaye kriyaayuktam anyat tv akathita.m sm.rtam  
3.7.72ab: duhyaadivan nayatyaadau karmatvam akathaa"srayam  
3.7.72cd: aakhyaataanupayoge tu niyamaac che.sa i.syate  
3.7.73ab: antarbhuuta.nijarthaanaa.m duhyaadiinaa.m .nijantavat  
3.7.73cd: siddha.m puurve.na karmatva.m .nijantaniyamas tathaa  
3.7.74ab: kara.nasya svakak.syaayaa.m na prakar.saa"srayo yathaa  
3.7.74cd: karma.no .api svakak.syaayaa.m na syaad ati"sayas tathaa  
3.7.75ab: karma.nas tv aaptum i.s.tatva aa"srite .ati"sayo yata.h  
3.7.75cd: aa"sriiyate tato .atyanta.m bheda.h puurve.na karma.naa  
3.7.76ab: .nijante ca yathaa kartaa sakriya.h san prayujyate  
3.7.76cd: na duhyaadau tathaa kartaa ni.skriyo .api prayujyate 
3.7.77ab: bhedavaakya.m tu yan .nyante niiduhiprak.rtau ca yat  
3.7.77cd: "sabdaantaratvaan naivaasti sa.mspar"sas tasya dhaatunaa 
3.7.78ab: yathaivaikam apaadaana.m "saastre bhedena dar"sitam  
3.7.78cd: tathaikam eva karmaapi bhedena pratipaaditam  
3.7.79ab: nirvartyo vaa vikaaryo vaa praapyo vaa saadhanaa"sraya.h  
3.7.79cd: kriyaa.naam eva saadhyatvaat siddharuupo .abhidhiiyate  
3.7.80ab: ahite.su yathaa laulyaat kartur icchopajaayate 
3.7.80cd: vi.saadi.su bhayaadibhyas tathaivaasau pravartate 
3.7.81ab: pradhaanetarayor yatra dravyasya kriyayo.h p.rthak  
3.7.81cd: "saktir gu.naa"srayaa tatra pradhaanam anurudhyate  
3.7.82ab: pradhaanavi.sayaa "sakti.h pratyayenaabhidhiiyate  
3.7.82cd: yadaa gu.ne tadaa tadvad anuktaapi prakaa"sate  
3.7.83ab: pacaav anukta.m yat karma ktvaante bhaavaabhidhaayini
3.7.83cd: bhujau "saktyantare .apy ukte tat taddharma prakaa"sa
3.7.84ab: i.se"s ca gamisa.mspar"saad graame yo lo vidhiiyate 
3.7.84cd: tatre.si.naiva nirbhoga.h kriyate gamikarma.na.h  
3.7.85ab: paktvaa bhujyata ity atra ke.saa.m cin na vyapek.sate  
3.7.85cd: odana.m pacati.h so .asaav anumaanaat pratiiyate 
3.7.86ab: tathaabhinivi"sau karma yat ti"nante .abhidhiiyate 
3.7.86cd: ktvaante .adhikara.natve .apina tatrecchanti saptamiim
3.7.87ab: yan nirv.rttaa"sraya.m karma praapter apracita.m puna.h
3.7.87cd: bhak.syaadivi.sayaapattyaa bhidyamaana.m tad iipsitam  
3.7.88ab: dhaator arthaantare v.rtter dhaatvarthenopasa.mgrahaat  
3.7.88cd: prasiddher avivak.saata.h karma.no .akarmikaa kriyaa  
3.7.89ab: bhedaa ya ete catvaara.h saamaanyena pradar"sitaa.h 
3.7.89cd: te nimittaadibhedena bhidyante bahudhaa puna.h  

// iti karmaadhikaara.h // 

kara.naadhikaara.h

3.7.90ab: kriyaayaa.h parini.spattir yadvyaapaaraad anantaram  
3.7.90cd: vivak.syate yadaa tatra kara.natva.m tadaa sm.rtam  
3.7.91ab: vastutas tad anirde"sya.m na hi vastu vyavasthitam  
3.7.91cd: sthaalyaa pacyata ity e.saa vivak.saa d.r"syate yata.h  
3.7.92ab: kara.ne.su tu sa.mskaaram aarabhante puna.h puna.h  
3.7.92cd: viniyogavi"se.saa.m"s ca pradhaanasya prasiddhaye 
3.7.93ab: svakak.syaasu prakar.sa"s ca kara.naanaa.m na vidyate  
3.7.93cd: aa"sritaati"sayatva.m tu paratas tatra lak.sa.nam 
3.7.94ab: svaatantrye .api prayoktaara aaraad evopakurvate  
3.7.94cd: kara.nena hi sarve.saa.m vyaapaaro vyavadhiiyate 
3.7.95ab: kriyaasiddhau prakar.so .aya.m nyagbhaavas tv eva kartari  
3.7.95cd: siddhau satyaa.m hi saamaanya.m saadhakatva.m prak.r.syate 
3.7.96ab: asyaadiinaa.m tu kart.rtve taik.s.nyaadi kara.na.m vidu.h  
3.7.96cd: taik.s.nyaadiinaa.m svatantratve dvedhaatmaa vyavati.s.thate 
3.7.97ab: aatmabhede .api saty evam eko .artha.h sa tathaa sthita.h  
3.7.97cd: tadaa"srayatvaad bhede .api kart.rtva.m baadhaka.m tata.h 
3.7.98ab: yathaa ca sa.mnidhaanena kara.natva.m pratiiyate 
3.7.98cd: tathaivaasa.mnidhaane .api kriyaasiddhe.h pratiiyate 
3.7.99ab: stokasya vaabhinirv.rtter anirv.rtte"s ca tasya vaa  
3.7.99cd: prasiddhi.m kara.natvasya stokaadiinaa.m pracak.sate
3.7.100ab: dharmaa.naa.m tadvataa bhedaad abhedaac ca vi"si.syate  
3.7.100cd: kriyaavadher avacchedavi"se.saad bhidyate yathaa 

// iti kara.naadhikaara.h //

kartradhikaara.h

3.7.101ab: praag anyata.h "saktilaabhaan nyagbhaavaapaadanaad api  
3.7.101cd: tadadhiinaprav.rttitvaat prav.rttaanaa.m nivartanaat 
3.7.102ab: ad.r.s.tatvaat pratinidhe.h praviveke ca dar"sanaat  
3.7.102cd: aaraad apy upakaaritve svaatantrya.m kartur ucyate  
3.7.103ab: dharmair abhyuditai.h "sabde niyamo na tu vastuni  
3.7.103cd: kart.rdharmavivak.saayaa.m "sabdaat kartaa pratiiyate  
3.7.104ab: ekasya buddhyavasthaabhir bhede ca parikalpite 
3.7.104cd: kart.rtva.m kara.natva.m ca karmatva.m copajaayate  
3.7.105ab: utpatte.h praag asadbhaavo buddhyavasthaanibandhana.h  
3.7.105cd: avi"si.s.ta.h sataanyena kartaa bhavati janmana.h  
3.7.106ab: kaara.na.m kaaryabhaavena yadaa vaavyavati.s.thate  
3.7.106cd: kaarya"sabda.m tadaa labdhvaa kaaryatvenopajaayate  
3.7.107ab: yathaahe.h ku.n.daliibhaavo vyagraa.naa.m vaa samagrataa  
3.7.107cd: tathaiva janmaruupatva.m sataam eke pracak.sate  
3.7.108ab: vibhaktayoni yat kaarya.m kaara.nebhya.h pravartate  
3.7.108cd: svaa jaatir vyaktiruupe.na tasyaapi vyavati.s.thate  
3.7.109ab: bhaave.sv eva padanyaasa.h praj~naayaa vaaca eva vaa  
3.7.109cd: naastiity apy apade naasti na ca sad bhidyate tata.h  
3.7.110ab: buddhi"sabdau pravartete yathaabhuute.su vastu.su  
3.7.110cd: te.saam anyena tattvena vyavahaaro na vidyate  
3.7.111ab: aakaa"sasya yathaa bheda"s chaayaayaa"s calana.m yathaa  
3.7.111cd: janmanaa"saav abhede .api tathaa kai"s cit prakalpitau  
3.7.112ab: yathaivaakaa"sanaastitvam asan muurtiniruupitam  
3.7.112cd: tathaiva muurtinaastitvam asadaakaa"sani"srayam  
3.7.113ab: yathaa tadarthair vyaapaarai.h kriyaatmaa vyapadi"syate 
3.7.113cd: abhedagraha.naad e.sa kaaryakaara.nayo.h krama.h  
3.7.114ab: vikaaro janmana.h kartaa prak.rtir veti sa.m"saye  
3.7.114cd: bhidyate pratipatt.R.naa.m dar"sana.m li"ngadar"sanai.h  
3.7.115ab: k.lpi sa.mpadyamaane yaa caturthii saa vikaarata.h  
3.7.115cd: suvar.napi.n.de prak.rtau vacana.m ku.n.dalaa"srayam  
3.7.116ab: vaakye sa.mpadyate.h kartaa sa"ngha"s cvyantasya kathyate  
3.7.116cd: v.rttau saÛghiibhavantiiti braahma.naanaa.m svatantrataa  
3.7.117ab: atva.m sa.mpadyate yas tva.m na tasmin yu.smadaa"srayaa  
3.7.117cd: prav.rtti.h puru.sasyaasti praak.rta.h sa vidhiiyate 
3.7.118ab: puurvaavasthaam avijahat sa.msp.r"san dharmam uttaram 
3.7.118cd: sa.mmuurchita ivaarthaatmaa jaayamaano .abhidhiiyate  
3.7.119ab: savyaapaaratara.h ka"s cit kva cid dharma.h pratiiyate  
3.7.119cd: sa.ms.rjyante ca bhaavaanaa.m bhedavatyo .api "saktaya.h 
3.7.120ab: vipariitaarthav.rttitva.m puru.sasya viparyaye  
3.7.120cd: gamyeta saadhana.m hy atra savyaapaara.m pratiiyate  
3.7.121ab: tvam anyo bhavasiity e.saatatra syaat parikalpanaa  
3.7.121cd: raaj~ni bh.rtyatvamaapanne yathaa tadvad gatir bhavet  
3.7.122ab: sa.mbhaavanaat kriyaasiddhau kart.rtvena samaa"srita.h  
3.7.122cd: kriyaayaam aatmasaadhyaayaa.m saadhanaanaa.m prayojaka.h  
3.7.123ab: prayogamaatre nyagbhaava.m svaatantryaad eva ni"srita.h  
3.7.123cd: avi"si.s.to bhavaty anyai.h svatantrair muktasa.m"sayai.h  
3.7.124ab: nimittebhya.h pravartante sarva eva svabhuutaye 
3.7.124cd: abhipraayaanurodho .api svaarthasyaiva prasiddhaye  

// iti kartradhikaara.h // 

hetvadhikaara.h

3.7.125ab: pre.sa.naadhye.sa.ne kurva.ms tatsamarthaani caacaran  
3.7.125cd: kartaiva vihitaa.m "saastre hetusa.mj~naa.m prapadyate 
3.7.126ab: dravyamaatrasya tu prai.se p.rcchyaader lo.d vidhiiyate  
3.7.126cd: sakriyasya prayogas tu yadaa sa vi.sayo .nica.h  
3.7.127ab: gu.nakriyaayaa.m svaatantryaat pre.sa.ne karmataa.m gata.h  
3.7.127cd: niyamaat karmasa.mj~naayaa.h svadharme.naabhidhiiyate  
3.7.128ab: kriyaayaa.h preraka.m karma hetu.h kartu.h prayojaka.h  
3.7.128cd: karmaarthaa ca kriyotpattisa.mskaarapratipattibhi.h   

// iti hetvadhikaara.h //

sa.mpradaanaadhikaara.h

3.7.129ab: aniraakara.naat kartus tyaagaa"nga.m karma.nepsitam  
3.7.129cd: prera.naanumatibhyaa.m ca labhate sa.mpradaanataam  
3.7.130ab: hetutve karmasa.mj~naayaa.m "se.satve vaapi kaarakam  
3.7.130cd: rucyarthaadi.su "saastre.na sa.mpradaanaakhyam ucyate 
3.7.131ab: bhedasya ca vivak.saayaa.m puurvaa.m puurvaa.m kriyaa.m prati  
3.7.131cd: parasyaa"ngasya karmatvaan na kriyaagraha.na.m k.rtam 
3.7.132ab: kriyaa.naa.m samudaaye tu yadaikatva.m vivak.sitam  
3.7.132cd: tadaa karma kriyaayogaat svaakhyayaivopacaryate  
3.7.133ab: bhedaabhedavivak.saa ca svabhaavena vyavasthitaa  
3.7.133cd: tasmaad gatyarthakarmatve vyabhicaaro na d.r"syate  
3.7.134ab: vikalpenaiva sarvatra sa.mj~ne syaataam ubhe yadi  
3.7.134cd: aarambhe.na na yogasya pratyaakhyaana.m sama.m bhavet  
3.7.135ab: tyaagaruupa.m prahaatavye praapye sa.msargadar"sanam  
3.7.135cd: aasthita.m karma yat tatra dvairuupya.m bhajate kriyaa  

// iti sa.mpradaanaadhikaara.h // 

apaadaanaadhikaara.h

3.7.136ab: nirdi.s.tavi.saya.m ki.m cid upaattavi.saya.m tathaa 
3.7.136cd: apek.sitakriya.m ceti tridhaapaadaanam ucyate  
3.7.137ab: sa.myogabhedaad bhinnaatmaa gamir eva bhramir yathaa   
3.7.137cd: dhruvaavadhir apaayo .api samavetas tathaadhruve
3.7.138ab: dravyasvabhaavo na dhrauvyam iti suutre pratiiyate  
3.7.138cd: apaayavi.saya.m dhrauvya.m yat tu taavad vivak.sitam  
3.7.139ab: sara.ne devadattasya dhrauvya.m paate tu vaajina.h  
3.7.139cd: aavi.s.ta.m yad apaayena tasyaadhrauvya.m pracak.sate  
3.7.140ab: ubhaav apy adhruvau me.sau yady apy ubhayakarmaje  
3.7.140cd: vibhaage pravibhakte tu kriye tatra vivak.site  
3.7.141ab: me.saantarakriyaapek.sam avadhitva.m p.rthak p.rthak  
3.7.141cd: me.sayo.h svakriyaapek.sa.m kart.rtva.m ca p.rthak p.rthak  
3.7.142ab: abhedena kriyaikaa tu dvisaadhyaa ced vivak.sitaa  
3.7.142cd: me.saav apaaye kartaarau yady anyo vidyate .avadhi.h  
3.7.143ab: gatir vinaa tv avadhinaa naapaaya iti gamyate  
3.7.143cd: v.rk.sasya par.na.m patatiity eva.m bhaa.sye nidar"sitam  
3.7.144ab: bhedaabhedau p.rthagbhaava.h sthiti"s ceti virodhina.h  
3.7.144cd: yugapan na vivak.syante sarve dharmaa balaahake  
3.7.145ab: dhanu.saa vidhyatiity atra vinaapaayavivak.sayaa  
3.7.145cd: kara.natva.m yato naasti tasmaat tad ubhaya.m saha  
3.7.146ab: ekaiva vaa satii "saktir dviruupaa vyavati.s.thate  
3.7.146cd: nimitta.m sa.mj~nayos tatra parayaa baadhyate .aparaa  
3.7.147ab: nirdhaara.ne vibhakte yo bhiitraadiinaa.m ca yo vidhi.h  
3.7.147cd: upaattaapek.sitaapaaya.h so .abudhapratipattaye   

// ity apaadaanaadhikaara.h // 

adhikara.naadhikaara.h

3.7.148ab: kart.rkarmavyavahitaam asaak.saad dhaarayat kriyaam  
3.7.148cd: upakurvat kriyaasiddhau "saastre .adhikara.na.m sm.rtam 
3.7.149ab: upa"sle.sasya caabhedas tilaakaa"saka.taadi.su 
3.7.149cd: upakaaraas tu bhidyante sa.myogisamavaayinaam  
3.7.150ab: avinaa"so gurutvasya pratibandhe svatantrataa 
3.7.150cd: digvi"se.saad avaccheda ityaadyaa bhedahetava.h 
3.7.151ab: aakaa"sam eva ke.saa.m cid de"sabhedaprakalpanaat  
3.7.151cd: aadhaara"sakti.h prathamaa sarvasa.myoginaa.m mataa 
3.7.152ab: idam atreti bhaavaanaam abhaavaan na prakalpate  
3.7.152cd: vyapade"sas tam aakaa"sanimitta.m sa.mpracak.sate  
3.7.153ab: kaalaat kriyaa vibhajyanta aakaa"saat sarvamuurtaya.h  
3.7.153cd: etaavaa.m"s caiva bhedo .ayam abhedopanibandhana.h  
3.7.154ab: yady apy upavasir de"savi"se.sam anurudhyate  
3.7.154cd: "sabdaprav.rttidharmaat tu kaalam evaavalambate  
3.7.155ab: vasataav aprayukte .api de"so .adhikara.na.m tata.h  
3.7.155cd: aprayukta.m triraatraadi karma copavasau sm.rtam 

// ity adhikara.naadhikaara.h // 

"se.saadhikaara.h

3.7.156ab: sa.mbandha.h kaarakebhyo .anya.h kriyaakaarakapuurvaka.h  
3.7.156cd: "srutaayaam a"srutaayaa.m vaa kriyaayaa.m so .abhidhiiyate  
3.7.157ab: dvi.s.tho .apy asau paraarthatvaad gu.ne.su vyatiricyate  
3.7.157cd: tatraabhidhiiyamaana.h san pradhaane .apy upayujyate  
3.7.158ab: nimittaniyama.h "sabdaat sa.mbandhasya na g.rhyate  
3.7.158cd: karmapravacaniiyais tu sa vi"se.so .avarudhyate  
3.7.159ab: saadhanair vyapadi.s.te ca "sruuyamaa.nakriye puna.h  
3.7.159cd: proktaa pratipada.m .sa.s.thii samaasasya niv.rttaye  
3.7.160ab: ni.s.thaayaa.m karmavi.sayaa .sa.sthii ca prati.sidhyate  
3.7.160cd: "se.salak.sa.nayaa .sa.s.thyaa samaasastatra ne.syate  
3.7.161ab: anyena vyapadi.s.tasya yasyaanyatropajaayate  
3.7.161cd: vyatireka.h sa dharmau dvau labhate vi.sayaantare 
3.7.162ab: praadhaanya.m svagu.ne labdhvaa pradhaane yaati "se.sataam  
3.7.162cd: sahayoge svayoge .ata.h pradhaanatva.m na hiiyate  

// iti "se.saadhikaara.h //

3.7.163ab: siddhasyaabhimukhiibhaavamaatra.m sa.mbodhana.m vidu.h  
3.7.163cd: praaptaabhimukhyo hy arthaatmaa kriyaasu viniyujyate  
3.7.164ab: sa.mbodhana.m na vaakyaartha iti puurvebhya aagama.h  
3.7.164cd: udde"sena vibhaktyarthaa vaakyaarthaat samapoddh.rtaa.h  
3.7.165ab: vibhaktyarthe .avyayiibhaavavacanaad avasiiyataam  
3.7.165cd: anyo dravyaad vibhaktyartha.h so .avyayenaabhidhiiyate  
3.7.166ab: dravya.m tu yad yathaabhuuta.m tad atyanta.m tathaa bhavet  
3.7.166cd: kriyaayoge .api tasyaasau dravyaatmaa naapahiiyate  
3.7.167ab: tasmaad yat kara.na.m dravya.m tat karma na punar bhavet  
3.7.167cd: sarvasya vaanyathaabhaavas tasya dravyaatmano bhavet 

// iti saadhanasamudde"sa.h //