HISTORIA CHRZANOWSKIEGO "FABLOKU"


Papier firmowy "Fabloku" z lat 1930-tych. (ARB)

Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce, powszechnie znana jako Fablok, przez dziesieciolecia byla nie tylko najbardziej znanym chrzanowskim zakladem pracy i najwiekszym pracodawca powiatu, ale i symbolem miasta, który uczynil je slynne daleko poza granicami Polski, a nawet Europy. Fabryka zalozona zostala jako prywatna spólka akcyjna w roku 1920 na podstawie umowy z rzadem II RP na dostawe 1200 lokomotyw w ciagu 10 lat. Rok wczesniej ministrowie przemyslu i handlu oraz skarbu zatwierdzili statut spólki pod nazwa Fabryka Lokomotyw w Polsce, S.A.. W 1920 r. nazwe zakladu zmieniono na Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce, S.A. Zaklady w Chrzanowie. Powierzchnia nabytych przez fabryke gruntów wynosila ok. 80 ha. O lokalizacji fabryki zadecydowaly m. in. dogodne polaczenia kolejowe: Chrzanów lezal przy glównej linii kolejowej Kraków-Wiedeñ i posiadal takze dobre polaczenie ze Slaskiem. Ponadto poprzez budowe fabryki w Chrzanowie starano sie ograniczyc negatywne zjawiska wywolane bezrobociem panujacym po zakoñczeniu Wielkiej Wojny 1914-1918. Idee powstania fabryki lokomotyw w Chrzanowie wsparla Izba Przemyslowo-Handlowa w Krakowie.


Pracownicy modelarni w "Fabloku", lata 1920-te. (ARB)

Na samym poczatku pojawily sie trudnosci w uzyskaniu przez rzad polski kredytów na budowe fabryki. Kraje zachodnie odmówily udzielenia pozyczki rzadowi kraju, który swiezo odzyskawszy niepodleglosc nie posiadal dosc solidnej bazy ekonomicznej. Kredyty przyszly jednak z malo oczekiwanej strony, mianowicie z pólnocy. Szwecja zgodzila sie na wspólfinansowanie fabryki lokomotyw w Chrzanowie w zamian za co Polacy zobowiazali sie do zakupu wyposazenia przyszlej fabryki ze Szwecji. Zakoñczone w 1923 r. rokowania polsko-szwedzkie daly Fablokowi kredyt w wys. ponad miliona koron szwedzkich. Zalozycielami fabryki byla grupa przemyslowców: Piotr Drzewiecki, Stanislaw Karlowski, Wladyslaw Jechalski i Leopold Wellisz oraz Bank Malopolski w Krakowie i Bank Handlowy w Warszawie. W latach 1921-1924 wzniesiono wydzialy montazowy (pow. 7000 m2), mechaniczny (pow. 7500 m2) i kuznie (pow. 2500 m2), oraz szereg budynków pomocniczych, jak i 21 domów mieszkalnych dla robotników i urzedników zatrudnionych w fabryce. Fabryka zostala wyposazona w nowoczesne urzadzenia. Na poczatku dzialalnosci Fabloku oddawano do uzytku 6 lokomotyw miesiecznie. Juz na wiosne 1924 r. nastapilo przekazanie PKP pierwszego wyprodukowanego w Fabloku parowozu towarowego serii Tr 21.


Chrzanowski "Fablok" w latach 1920-tych. (ARB)

Do listopada 1925 r. wykonano 100 parowozów. W styczniu 1926 r. oddano do uzytku PKP pierwszy parowóz osobowy serii Os 24, bedacy, podobnie jak parowóz serii Tr 21, jedna z najwiekszych lokomotyw wyprodukowanych w tamtych czasach. Lokomotywy wykonywane byly calkowicie w kraju, z krajowych surowców, rekami polskich robotników i pod kierunkiem polskich inzynierów. Kotly do produkcji lokomotyw dostarczala firma Fitzner i Gamper z Sosnowca. W 1926 r. powstalo równiez znane Towarzystwo Sportowe Fablok. W pazdzierniku 1927 r. z okazji wyprodukowania 200. parowozu chrzanowska fabryke odwiedzil prezydent RP prof. Ignacy Moscicki (1867-1946). W rok pózniej Fablok swietowal nowy rekord, oddanie do uzytku 300. lokomotywy. W 1928 r. wykonano takze pierwszy parowóz serii Ok 22. W 1930 r. Fablok wyprodukowal 400. lokomotywe, a w roku nastepnym fabryka rozpoczela produkcje na eksport. Jednym z pierwszych odbiorców chrzanowskich lokomotyw byla Bulgaria, której wladca, król Borys III (ten sam, którego prawdopodobnie otruto z rozkazu Hitlera w 1943 r.), w wolnym czasie relaksowal sie prowadzac lokomotywy. W tym samym roku zamówienia na chrzanowskie lokomotywy nadeszly takze od pólnocnego sasiada II Rzeczypospolitej - Lotwy.


Lokomotywa serii 2-8-2 produkcji chrzanowskiego "Fabloku" przeznaczona dla Bulgarii
(pocztówka z lat 1930-tych z kolekcji p. E. Kepiñskiego z Chrzanowa)

W roku 1932 uroczyscie swietowano wyprodukowanie 500. lokomotywy, która okazala sie jedna z 12 maszyn przeznaczona dla Towarzystwa Kolei Marokañskich. Rok 1932 przyniósl i inne osiagniecia: zespól fablokowskich konstruktorów pod kierunkiem inz. Zembrzuskiego, jednego z najwybitniejszych konstruktorów pracujacych w Fabloku, opracowal plany nowego parowozu pospiesznego Pt 31, który natychmiast wdrozono do produkcji. Parowóz ten mógl osiagac 110 km/h i posiadal moc 2000 KM. Byl to pierwszy parowóz calkowicie skonstruowany w Fabloku (poprzednie lokomotywy produkowane w Chrzanowie byly czesciowo oparte na projektach zagranicznych). Oprócz lokomotyw towarowych i pasazerskich Fablok produkowal w latach 1930-tych waskotorowe lokomotywy dolowe dla kopalni wegla kamiennego, autobusy dla PKP, a takze lokomotywy elektryczne EL 100 przeznaczone dla warszawskiej kolejki podmiejskiej i slynne wagony motorowe, znane powszechnie jako lux-torpedy, obslugujace linie kolejowa Warszawa-Kraków-Zakopane (od 1936 r.). W 1937 r. Fablok zdobyl zloty medal na Miedzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki w Paryzu za fenomenalnie piekny i nowoczesny parowóz Pm 36 osiagajacy 140 km/h i samodzielnie opracowany i zbudowany przez fablokowskich inzynierów i robotników pod kierownictwem inz. Zembrzuskiego. Nie byla to jednak jedyna nagroda dla chrzanowskiej fabryki. W 1929 r. Fablok zostal uhonorowany az trzema wyróznieniami: Wielka Nagroda Pañstwowa, Wielkim Medalem Zlotym na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu oraz Dyplomem Uznania na Targach Pólnocnych w Wilnie. Na tym jednak nie koniec. W 1930 r. przyszedl czas na kolejne trzy wyróznienia: Wielka Nagrode Pañstwowa, Grand Prix na Miedzynarodowej Wystawie Komunikacji i Turystyki w Poznaniu oraz Dyplom Honorowy na Wystawie Miedzynarodowej w Liège (Belgia).


Lokomotywa ekspresowa serii Pt 31 produkcji chrzanowskiego "Fabloku"
(pocztówka z lat 1930-tych z kolekcji p. E. Kepiñskiego z Chrzanowa)

W latach 1930-1939 Fablok wyeksportowal 70 parowozów do Bulgarii, na Lotwe, do Maroka i do ZSRR. Eksport maszyn do Królestwa Egiptu w 1939 r. przerwal wybuch wojny. W tym okresie fabryka wyprodukowala 73 lokomotywy spalinowe na uzytek kolei, przemyslu i kopalñ. Od 1940 r. fabryka miala rozpoczac równiez produkcje samochodów (w polowie 1939 r. uzyskano licencje firmy Renault), ciagników i czolgów. Plany te zniweczyl jednak wybuch wojny. Warto przytoczyc tez pare liczb odnoszacych sie do sukcesów ekonomicznych fabryki: w 1934 r. calkowita wartosc eksportu z powiatu chrzanowskiego wynosila niemal 11,5 mln zlotych, podczas gdy wartosc eksportu samego tylko Fabloku miala w tej liczbie ponad 50-cio procentowy udzial, czyli niemal 6 mln zlotych! Wobec grozby zblizajacej sie wojny pracownicy Fabloku aktywnie wlaczyli sie w akcje FON-u zakupujac dla WP z wlasnych datków samochód sanitarny, 4 ciezkie karabiny maszynowe i 30 masek przciwgazowych. Subskrybowano równiez Pozyczke Obrony Przeciwlotniczej.


Lokomotywa OK22 produkowana w chrzanowskim "Fabloku" w latach miedzywojennych. (ARB)

We wrzesniu 1939 r. Fablok zostal przejety przez Niemców. Najwartosciowszy nowoczesny sprzet i maszyny, narzedzia itp. zostaly wywiezione przez Polaków przed wkroczeniem Niemców do Chrzanowa w dniu 4.IX.1939 na 36 ciezarówkach na Wschód (gdzie prawdopodobnie przejeli je Sowieci). Szybkie zajecie Chrzanowa przez wojska niemieckie przeszkodzily calkowitemu demontazowi zakladu. 14.IX.1939 r. Niemcy powolali prowizoryczna dyrekcje fabryki pod przewodnictwem inz. Arsena Szumowskiego, Ukraiñca, przedwojennego pracownika Fabloku. W nastepnym miesiacu zarzad fabryki powierzono niemieckiej spólce Henschel und Sohn Gmbh z Kassel. Nazwe fabryki zmieniono najpierw na Erste Lokomotivfabrik in Polen A.G. Chrzanow (co bylo jedynie doslownym przetlumaczeniem polskiej nazwy), a od 1.I.1940 r. na Oberschlesische Lokomotivwerke A. G. Krenau O/S w skrócie OBERLOK. Podczas okupacji niemieckiej produkcja Fabloku zostala calkowicie podporzadkowana potrzebom militarnym III Rzeszy. Zaklad produkowal m. in. parowozy waskotorowe i towarowe R44 i R52, walce drogowe, urzadzenia hamulcowe itp. Odbiorcami produkcji fabryki finansowanej przez katowicki Deutsche Bank byli glównie: Niemieckie Koleje Pañstwowe, Wehrmacht, Kolej Wschodnia, zaklady Herman Goering w Gliwicach i spólka Bergwerks-Huetten z Sosnowca. Niemcom bardzo zalezalo na sprawnym dzialaniu fabryki wobec czego juz w polowie wrzesnia 1939 r. zatrudniono tu wszystkich przedwojennych pracowników i natychmiast przyjmowano do pracy dawnych pracowników powracajacych do Chrzanowa z ewakuacji na Wschód. W latach nastepnych niemieckie urzedy pracy kierowaly dalszych pracowników do pracy w Fabloku. Poczatkowo (IX.1939 r.) zatrudniono 680 robotników i 80 urzedników. Pod koniec wojny w Fabloku zatrudnionych bylo juz 3350 osób. Pracownicy fabryki zostali ostrzezeni przez wladze okupacyjne o karach grozacych za sabotaz na szkode okupanta. Na poczatku wojny niemieckie kierownictwo Fabloku ocenialo, ze pracownicy nie sa co prawda przyjaznie nastawieni do Niemców, ale prace wykonuja chetnie. Polozenie materialne Polaków zatrudnionych w Fabloku uleglo drastycznemu pogorszeniu w porównaniu z okresem przedwojennym na skutek znacznego obnizenia plac oraz wprowadzenia reglamentacji artykulów spozywczych w ilosci od 25 do az 65% nizszej niz dla Niemców. Juz w listopadzie 1939 r. doszlo w Fabloku do strajku pracowników. Tylko dzieki wstawiennictwu dyrektora Guido De la Cerdy, Austriaka, przedwojennego wicedyrektora Fabloku, zyczliwie nastawionego w stosunku do Polaków, strajkujacy unikneli bestialskich represji ze strony gestapo. W Fabloku dzialala komórka Organizacji Orla Bialego, która odpowiedzialna byla za róznorakie formy sabotazu na terenie zakladu. Jej dowódca Henryk Slubowski zostal w 1941 r. aresztowany przez gestapo i zameczony w Sosnowcu. Funkcjonowala tez tajna radiostacja wykryta przez gestapo w 1941 r. W latach 1941-1944 dzialajacy w Fabloku wywiad przemyslowy AK przekazywal do Londynu meldunki dotyczace niemieckiej produkcji w fabryce zawierajace nawet rysunki techniczne lokomotyw. W 1944 r. wobec zblizajacego sie frontu sowieckiego Niemcy zaczeli wywozic do Kassel niektóre fablokowskie maszyny. Deportowano tam równiez kilkudziesieciu pracowników fabryki.




Pieczec i papier firmowy "Fabloku-Oberloku" z czasów okupacji niemieckiej (ARB)

Zaraz po zakoñczeniu okupacji niemieckiej, w lutym 1945 r., fabryka wyprodukowala pierwszy parowóz Ty 42 dla PKP w Krakowie. Poczatkowo pracownicy nie otrzymywali wynagrodzenia, a jedynie paczki zywnosciowe pochodzace w glównej mierze z UNRRA. W 1945 r. otwarto przy fabryce 3-letnia Szkole Mechaniczna, która stanowila pierwsza placówke ksztalcaca przyszlych pracowników Fabloku. W czerwcu 1947 r. Fablok, który znajdowal sie pod tymczasowym zarzadem pañstwowym, zostal znacjonalizowany i stal sie wlasnoscia pañstwa. Na dodatek w 1951 r. fabryka otrzymala nowego "patrona". Zostal nim krwawy szef bolszewickiej Czeka - Feliks Edmundowicz Dzierzyñski, majacy na sumieniu smierc i cierpienia setek tysiecy niewinnych ludzi. Nazwe zakladu zmieniono na Fabryka Lokomotyw im. Feliksa Dzierzyñskiego. W latach 1945-1963 Fablok wyprodukowal m. in. blisko 3600 parowozów, odbiorcami których, poza Polska, byly równiez: Albania, Bulgaria, Jugoslawia, Rumunia, Wegry, Chiny, Indie, Korea, Wietnam i ZSRR. W 1956 r. fabryka otrzymala Zakladowy Dom Kultury, w którym miescilo sie takze kino Fablok. W 1959 r. chrzanowska fabryka lokomotyw swietowala 35. lecie produkcji i wykonanie 5000. parowozu. W latach 1948-1993 w chrzanowskiej fabryce wyprodukowano ponad 5400 lokomotyw spalinowych, a od 1962 r. rozpoczeto produkcje przekladni tramwajowych. W roku 1963 Fablok ostatecznie zakoñczyl produkcje parowozów. W latach 1973-1975 fabryka wykonala 37 lokomotyw dla Maroka, a w 1974 r. uroczyscie swietowala 50.-lecie rozpoczecia produkcji. W latach 1970-tych nastapila tez stopniowa zmiana profilu produkcji: obok lokomotyw spalinowych Fablok produkowal coraz wiecej innych urzadzeñ, np.: maszyn budowlanych, wozów wiertniczych, koparek mechanicznych, podwozi do zurawi i innych. W zwiazku z tym w 1977 r. nastapila tez zmiana nazwy fabryki na Fabryka Maszyn Budowlanych i Lokomotyw BUMAR-FABLOK. W 1980 r. zaklad otrzymal zloty medal na 52. Miedzynarodowych Targach Poznañskich za zuraw Hydros T-253, a w 4 lata pózniej swietowano 60. rocznice rozpoczecia produkcji przez chrzanowska fabryke. W 1991 r. Bumar-Fablok zostal przeksztalcony w jednoosobowa spólke Skarbu Panstwa. Zaklad od 1990 r. produkowal platformy transportowe o nosnosci do 10 ton, a nastepnie konstrukcje stalowe dla firm niemieckich i zurawie drogowe. W 1995 r. w Warszawie z okazji 150.-lecia kolei na ziemiach polskich zademonstrowano 3 lokomotywy fablokowskie: parowóz pospieszny Pm 36, parowóz Ok 22 i Ty 45. W 2009 r. powrócono do pierwotnej nazwy zakladów: Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce "Fablok" S.A.


Pamiatkowe odznaki z okazji 50.-lecia "Fabloku" i Towarzystwa Sportowego "Fablok" (ARB)