HISTORIA CHRZANOWA LATA 1846-1918 We wrzesniu 1846 r. Chrzanów wraz z reszta Wolnego Miasta Krakowa zostal przylaczony do Królestwa Galicji, stanowiacego skladowa czesc Austrii. Chrzanów stal sie czescia Wielkiego Ksiestwa Krakowskiego w Galicji i byl nim do koñca 1918 r. W latach 1853/54 Galicja zostala podzielona na powiaty i Chrzanów stal sie stolica powiatu chrzanowskiego. Po wlaczeniu Chrzanowa do Austrii nastapily w regionie wazne przemiany gospodarcze. Zagarniecie W. M. Krakowa przez Austrie mialo fatalne skutki dla zycia gospodarczego okregu i jego mieszkañców. Zostaly zupelnie zerwane wieloletnie wiezy gospodarcze z zagranica, a w szczególnosci z Królestwem Polskim, na których Chrzanów wraz z reszta Wolnego Miasta Krakowa budowaly swój dobrobyt. Wobec wysokich cel i utrudnieñ paszportowych ze strony Rosji i Austrii handel chrzanowski z Królestwem i zagranica zostal calkowicie zlikwidowany. Ponadto wiele zamieszania wywolalo przymusowe zastapienie zlotego krakowskiego florenem austriackim i bardzo niekorzystny kurs tej wymiany narzucony przez Wiedeñ. Wszystkie te zjawiska wywolaly wzrost cen, spadek zarobków i ogólne zubozenie chrzanowian. Nowa administracja austriacka, wprowadzona w miejsce krakowskiej, w niemalym stopniu przyczynila sie do zastoju gospodarczego regionu poprzez biurokratyzacje i utrudnianie zycia obywatelom. Pocztówka z pocz. XX wieku z widokiem chrzanowskiego Rynku. Pocztówka z ok. 1900 r. przedstawiajaca skrzyzowanie ul. Mickiewicza (Dworskiej) z Aleja Henryka W 1847 r. oddano do uzytku pierwszy odcinek linii kolejowej przebiegajacy przez Ziemie Chrzanowska - linie kolejowa z Krakowa na Slask ze stacjami w Krzeszowicach, Trzebini i Szczakowej (obecnie Jaworzno-Szczakowa). W 1856 r. zbudowano linie kolejowa z Krakowa do Wiednia przebiegajaca przez Chrzanów. W roku 1900 otworzono polaczenie kolejowe Chrzanów-Jaworzno (odcinek ten zostal zlikwidowany pod koniec XX w.). W 1852 r. otworzono pod Chrzanowem kopalnie rud cynkowo-olowianych "Matylda". Chrzanów wkroczyl w epoke raptownej industrializacji. Wraz z uprzemyslowieniem miasta i regionu rosla liczba ludnosci. W 1870 r. Chrzanów liczyl 6.323 mieszkañców, w 1890 r. 7.712, w 1900 r. 10 tys., a w 1910 r. 11.527. Powstanie styczniowe 1863-64 r. odbilo sie glosnym echem w Ziemi Chrzanowskiej. Do walki przeciw Rosji w Królestwie Polskim, tak jak w latach 1848-49 podczas wegierskiej wojny o niepodleglosc, ruszyli liczni ochotnicy z Chrzanowa i Ziemi Chrzanowskiej. Byli miedzy nimi Antoni Andrysik i Piotr Laczka-Laczyñski, których groby znajduja sie na chrzanowskim cmentarzu. Atrybuty zycia codziennego chrzanowian pod panowaniem austriackim (ARB) W 1882 r. zalozono w Chrzanowie pierwszy bank pod nazwa Towarzystwo Zaliczkowe, który w 1895 r. uzyskal reprezentacyjna siedzibe przy nowo powstalej Alei Henryka. Aleja Henryka, wytyczona zostala w 1893 r. po zakupie przez miasto od rodziny Loewenfeldów gruntów polozonych miedzy dzisiejsza Aleja Henryka, a ul. Oswiecimska. Wytyczenie Alei Henryka zapoczatkowalo dynamiczny rozwój miasta w kierunku pd.-zachodnim i intensywna urbanizacje tej czesci Chrzanowa, kontynuowana w latach miedzywojennych. Aleja Henryka stala sie "wizytówka" miasta, jego reprezentacyjna ulica, skupiajaca szereg gmachów publicznych (m. in. starostwo powiatowe) i budynków prywatnych. Wytyczenie ulicy spowodowalo powolne przemieszczanie sie centrum miasta z okolic Rynku Glównego w kierunku Alei Henryka. Juz w latach 1868-1870 Chrzanów otrzymal czesciowe oswietlenie ulic, najpierw w formie lamp naftowych, pózniej benzynowych. W 1893 r. w miescie pojawil sie beczkowóz do skrapiania nawierzchni ulic. Miasto otrzymalo elektrycznosc dopiero w 1912 r. Poczatkowo planowano budowe wlasnej elektrowni, ale skonczylo sie na tym, ze zawarto umowe z elektrownia w Sierszy na dostawy pradu elektrycznego dla Chrzanowa. W 1897 r. w Chrzanowie, jak i w wiekszosci miast galicyjskich, rozpoczelo dzialalnosc Towarzystwo Gimnastyczne Sokól, które w 1910 r. otrzymalo swój wlasny budynek. W 1911 r. zalozono gimnazjum chrzanowskie (pierwsza matura miala miejsce w 1919 r.), a w 1912 r. Zwiazek Strzelecki rozpoczal organizacje druzyn na terenie miasta. Dworzec kolejowy i chrzanowski Rynek w pierwszych latach XX w. W listopadzie 1914 r. Chrzanów byl swiadkiem ewakuacji wladz i mieszkañców Krakowa, którzy w obliczu zagrazajacej miastu ofensywy rosyjskiej przejezdzaly przez miasto w kierunku zachodnim. Na szczescie wojska austriackie zdolaly powstrzymac ofensywe rosyjska i ani Kraków, ani Chrzanów, nie podzielily smutnego losu Lwowa i nie doznaly okropieñstw rosyjskiej okupacji. Podczas I wojny swiatowej w Legionach Pilsudskiego walczylo 650 mieszkanców Ziemi Chrzanowskiej. Najwybitniejszym z nich byl major Franciszek Grzybowski, który polegl w 1919 r. w walkach z Ukraiñcami w Galicji Wschodniej i zostal pochowany we Lwowie. W lutym 1918 r. po zawarciu pokoju brzeskiego miedzy pañstwami centralnymi i Rosja, co spowodowalo oderwanie Chelmszczyzny od Królestwa Polskiego i przylaczenie jej do Ukrainy, w Chrzanowie wybuchl strajk generalny. Jednym z przywódców strajku byl czlonek POW i pózniejszy zolnierz I Dywizji Legionów, sierzant Jan Balis, który uczestniczyl w organizowaniu strajku i usuwaniu austriackich oznak pañstwowych z budynków publicznych Chrzanowa. Fronty I wojny swiatowej na szczescie nie dotarly do Chrzanowa, ale wielu obywateli miasta oddalo zycie walczac w armii austriackiej, Legionach Pilsudskiego i w Wojsku Polskim podczas wojny polsko-sowieckiej 1919-1920. W okresie powstañ slaskich powiat chrzanowski udzielal wsparcia finansowego i organizacyjnego walczacym o przylaczenie Górnego Slaska do Rzeczypospolitej. W listopadzie 1918 r., w prózni politycznej wywolanej upadkiem Austro-Wegier, doszlo w miescie do rozruchów i anarchii sterowanej przez rozwydrzone zywioly (jak to barwnie okreslil Jan Peckowski w swojej monografii Chrzanowa z 1934 r.). W efekcie doszlo m. in. do grabienia sklepów zydowskich. Starosta chrzanowski zwrócil sie o pomoc do Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie, argumentujac, ze lokalne sily nie sa w stanie powstrzymac band grabiacych miasto. Utworzony w dniu 7. listopada 1918 r. komitet obywatelski z dr. Janikowskim na czele, przy poparciu miejscowych obywateli, szybko jednak rozprawil sie z elementami kryminalnymi, które doprowadzily do zamieszek. W wyniku rozruchów 4 osoby stracily zycie, a wiele sklepów zostalo zniszczonych.