HISTORIA CHRZANOWA LATA 1809-1846 W latach 1795-1809 Chrzanów nalezal do austriackiej Galicji Zachodniej. W roku 1809 w wyniku wojny, która Austria prowadzila z Ksiestwem Warszawskim, ówczesna Galicja Zachodnia (dzisiejsza Radomszczyzna, Kielecczyzna, Lubelszczyzna, Siedlecczyzna i fragment Malopolski na pólnoc od Wisly) zostala wcielona do Ksiestwa Warszawskiego, a Chrzanów byl miastem w powiecie krzeszowickim, który nalezal do departamentu krakowskiego (1810-1815). W czasie zmian politycznych na mapie Polski zmieniaja sie równiez wlasciciele miasta. W 1804 r. Chrzanów staje sie wlasnoscia ksiecia sasko-cieszyñskiego i syna króla polskiego Augusta III, królewicza Alberta Kazimierza, i pozostaje nia do jego smierci w roku 1822. Po upadku Napoleona, na mocy traktatu zawartego pomiedzy Austria, Rosja i Prusami podczas Kongresu Wiedeñskiego zostaje w dniu 3. maja 1815 r. utworzone Wolne Miasto Kraków, do którego wlaczony zostaje Chrzanów i cala Ziemia Chrzanowska. Nowe pañstwo, formalnie niepodlegle, faktycznie jednak uzaleznione od Austrii, Prus i Rosji, obejmowalo obszar 1030 km2 i liczylo 95.000 mieszkañców. W samym Chrzanowie mieszkalo wtedy (rok 1838) 4078 osób: 2009 wyznania katolickiego oraz 2069 wyznania mojzeszowego. Najwyzsza wladza w Rzeczypospolitej Krakowskiej byl Senat Rzadzacy Wolnego Miasta Krakowa. Okres przynaleznosci Chrzanowa do Rzeczypospolitej Krakowskiej to okres swietnosci miasta pod kazdym wzgledem, a w szczególnosci w dziedzinie gospodarki. Wolne Miasto Kraków, a wraz z nim i Chrzanów, dzieki swemu usytuowaniu na glównych szlakach handlowych i to pomiedzy trzema pañstwami rozbiorowymi, wkrótce po swym powstaniu stalo sie rajem dla przemytników i handlarzy, uzywajac dzisiejszego jezyka - pañstewkiem wolnoclowym, polskim San Marino. Kongres Wiedeñski przyznal Wolnemu Miastu wiele przywilejów, które mialy dobroczynny wplyw na ekonomie (np. zwolnienie od cel przywozowych i wywozowych). Ponadto male pañstwo zawarlo korzystne uklady handlowe z Królestwem Polskim (Rosja) i innymi krajami, co wplynelo na znaczne podniesie stopy zyciowej jego obywateli. Kraków otrzymal prawo bicia wlasnej monety, ale poniewaz Wolne Miasto pozostawalo w unii walutowej z Królestwem Kongresowym, w obiegu byly zlote polskie i do 1835 r. wlasnej monety nie wybito. Atrybuty zycia codziennego chrzanowian w okresie Ksiestwa Warszawskiego i Wolnego Miasta Krakowa (ARB) W 1835 r. w protescie przeciwko usunieciu wizerunku Orla Bialego z monet Królestwa Kongresowego, Senat W. M. Krakowa zdecydowal sie na wybicie wlasnej monety, tzw. zlotówek krakowskich, które pozostaly w obiegu jeszcze przez kilka lat po zagarnieciu W. M. Krakowa przez Austrie w 1846 r. Lata przynaleznosci Chrzanowa do Rzeczypospolitej Krakowskiej, jak równiez zwano W. M. Kraków, to lata prosperity i znacznego rozwoju Chrzanowa. Zmiany zaznaczyly sie nie tylko w zyciu gospodarczym, ale i w kolejnej zmianie wlascicieli miasta. Po smierci ksiecia sasko-cieszyñskiego, Alberta Kazimierza, Chrzanów staje sie wlasnoscia arcyksiecia austriackiego Karola Ludwika (1822 r.), który odstepuje Chrzanów Janowi Mieroszewskiemu, senatorowi W. M. Krakowa i poslowi do Sejmu WMK z Chrzanowa. Mieroszewski z kolei sprzedaje w 1856 r. dobra chrzanowskie spólce kupców wroclawskich (Kuznitzki, Loewenfeld, Silbergleit), z których jeden, Emanuel Loewenfeld, staje sie po rozwiazaniu spólki jedynym wlascicielem dóbr. Rodzina Loewenfeldów i ich potomków byla ostatnimi wlascicielami dóbr chrzanowskich az do roku 1939 (teoretycznie do 1945 r.). W okresie W.M. Krakowa chrzanowska szkola parafialna zostala przeksztalcona w szkole poczatkowa i w roku szkolnym 1819/20 uczeszczalo do niej 108 dzieci: 89 chlopców i 19 dziewczat. Posród uczniów bylo 21 Zydów. W 1835 r. otwarto w Chrzanowie filie krakowskiego liceum Sw. Anny pod nazwa Szkola Wydzialowa. Od 1835 r. w Chrzanowie istanialy 3 szkoly: szkola poczatkowa dla chrzescijan, szkola poczatkowa dla zydów i Szkola Wydzialowa. W Szkole Wydzialowej nauczano nastepujacych przedmiotów: religia i nauka moralnosci, jezyk polski, jezyk lacinski, jezyk niemiecki, historia, geografia, arytmetyka, kaligrafia i rysunki. Istotnym elementem, który przyczynil sie do upowszechnienia wyksztalcenia podstawowego wsród mieszkanców Chrzanowa byl obowiazek szkolny obejmujacy wszystkie dzieci, a wprowadzony przez Senat Wolnego Miasta Krakowa. Ksiaze sasko-cieszyñski Albert Kazimierz - wlasciciel Chrzanowa w latach 1804-1822. Paszport obywatela Wolnego Miasta Krakowa. Takimi dokumentami podrózy poslugiwali sie równiez udajacy sie zagranice chrzanowianie W tym czasie miasto otrzymalo okregowy posterunek policji pañstwowej skladajacy sie z 4-5 policjantów. Na czele chrzanowskiej policji stal komisarz Józef Tuszyñski (do 1844 r.). W Chrzanowie utworzono równiez ekspedycje poczty W.M. Krakowa (1834 r.). Poczta kursowala 2 razy w tygodniu miedzy Chrzanowem i Krakowem. Stacja pocztowa w Chrzanowie oznaczona byla szyldem z herbem Wolnego Miasta i trabka pocztowa pod herbem. Pierwszym ekspedytorem poczty W. M. Krakowa w Chrzanowie mianowany zostal wójt miasta Adam Janowski. W listopadzie 1816 r. otwarto bezposrednie polaczenie pocztowe z Krakowa przez Chrzanów i Jaworzno na Slask Pruski (Myslowice). Uprzednio poczte z W.M. Krakowa do Prus przesylano przez terytorium Królestwa Polskiego (przez Olkusz i Slawków). W latach 1835-1838 Urzad Budownictwa W. M. Krakowa wykonal w Chrzanowie pomiary terenu, a nastepnie opracowal plan rozbudowy i modernizacji miasta, który mial byc przeprowadzony z wielkim rozmachem, czyniac z Chrzanowa nowoczesne i atrakcyjne miasto. Plan krakowskich architektów zakladal m. in. powstanie szeregu nowych, szerokich, obsadzonych drzewami ulic (Lipowiecka, Browarniana, Trzebiñska, Senatorska, Mieroszewska itd.) oraz poszerzenie i unowoczesnienie dotychczas istniejacych ulic. Chrzanów mial byc rozbudowany w kierunku Chechla. Plany te zostaly jednak zniweczone przez nadciagajace wydarzenia polityczne, m. in. zerwanie przez Rosje w 1843 r. konwencji handlowej oraz okupacje W. M. Krakowa przez Austriaków w 1846 r. Co ciekawe, niewielki fragment planu udalo sie zrealizowac pod koniec XIX w.: na miejscu planowanej juz w 1835 r. alei prowadzacej od dworu w kierunku poludniowym powstala wtedy reprezentacyjna Aleja Henryka. Dobra passe Chrzanowa i Rzeczypospolitej Krakowskiej przerywa najpierw wybuch powstania listopadowego w 1830 r., a nastepnie epidemia cholery latem 1831 r. i okupacja rosyjska od wrzesnia do grudnia 1831 r. Z terenu Chrzanowa plyna ochotnicy do wojsk Królestwa Polskiego, ale samo Wolne Miasto Kraków pozostaje w konflikcie z Rosja neutralne. Po upadku powstania Wolne Miasto Kraków udziela azylu wielu uchodzcom i staje sie terenem przyciagajacym róznorakich spiskowców, co tylko zaognia juz dosyc napieta sytuacje w stosunkach z trzema pañstwami rozbiorowymi. Doszlo nawet do tego, ze Rosjanie okupowali Kraków na 4 miesiace w 1831 r., natomiast w 1836 r. wojska austriackie, pruskie i rosyjskie dokonaly periodycznej okupacji calego terytorium Wolnego Miasta. W latach 1838-40 Wolne Miasto znalazlo sie ponownie pod okupacja austriacka. W 1835 r. zostal zawarty tajny uklad rosyjsko-austriacki zezwalajacy na zabór Wolnego Miasta Krakowa przez Austrie w wyniku jakichkolwiek zamieszek. Okazja do likwidacji Rzeczypospolitej Krakowskiej nadarzyla sie w 11 lat pózniej. W 1846 r. z inspiracji agitatorów z Królestwa Polskiego i z emigracji doszlo do wybuchu powstania w Krakowie. Poza Krakowem do ataku na wojsko austriackie doszlo takze w Chrzanowie, Jaworznie i Krzeszowicach. W Chrzanowie w lutym 1846 r. 15-osobowy oddzial powstañców pod dowództwem wlasciciela Kwaczaly, Józefa Patelskiego, zwyciesko zaatakowal oddzial wojsk austriackich i zmusil go do ucieczki. Powstanie nie mialo jednak szans na powodzenie chocby ze wzgledu na militarna przewage pañstw zaborczych (Kraków w ogóle armii nie posiadal, jedynie nieliczna milicje) i niechetnego nastawienia czesci obywateli Wolnego Miasta wobec rebelii. Nieprzygotowane i nieprzemyslane powstanie, co jest raczej typowe dla tego typu przedsiewziec w polskiej historii, nie dalo nic poza wspanialym pretekstem do zaanektowania Krakowa przez Austrie, co tez nastapilo jesienia 1846 r. Wolne Miasto zostalo zajete przez austriackiego generala Deyma i wlaczone do Królestwa Galicji jako Wielkie Ksiestwo Krakowskie. W taki sposób Chrzanów znalazl sie ponownie pod panowaniem austriackim. W grudniu 1846 r. minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, lord Palmerston, udzielil telegraficznie swojemu ambasadorowi w Wiedniu nastepujacych wskazówek dotyczacych brytyjskiego protestu w zwiazku z aneksja W. M. Krakowa wraz z Chrzanowem: W uzupelnieniu otrzymanej przez Jego Ekscelencje instrukcji, w jaki sposób przeciwdzialac zamierzonemu obaleniu niezaleznosci W. M. Krakowa i wcieleniu tegoz do monarchii austriackiej donosze, ze trzeba wykazac rzadowi austriackiemu nie tylko bezprawnosc tego kroku nieusprawiedliwionego zadna koniecznoscia i bedacego pogwalceniem traktatu wiedeñskiego, ale takze jego szkodliwosc dla handlu europejskiego, a zwlaszcza dla interesów handlowych Wielkiej Brytanii. Nalezy jasno przedstawic rzadowi austriackiemu, ze straty stad wynikajace, zwieksza jeszcze dezaprobate narodu brytyjskiego dla faktu uznanego przezeñ za akt niesprawiedliwy sam w sobie i niezgodny z postanowieniami traktatów.